Tôm Đông Hòa đạt chuẩn ASC: Chuyện bây giờ mới kể

Đông Hòa trở thành xã nông thôn mới đầu tiên của tỉnh An Giang có vùng nuôi tôm đạt chứng nhận quốc tế ASC.

Đứng bên vuông tôm của gia đình, ông Nguyễn Văn Khánh, Chủ tịch Hội đồng Quản trị, Giám đốc Hợp tác xã tôm - lúa Thạnh An, xã Đông Hòa, vừa kiểm tra đường dẫn nước vào vuông vừa kể chuyện làm tôm đạt chuẩn quốc tế bằng giọng chậm rãi của người đã đi gần hết đời ruộng. “Ngày trước ai mà nghĩ con tôm ở xứ này đi được ra nước ngoài”, ông Khánh nói.

Người đàn ông 60 tuổi ấy lớn lên cùng cây lúa mùa. Thuở nhỏ, ông theo cha mẹ lội đồng, rồi sau này chuyển sang làm lúa 2 vụ như bao người khác ở vùng đất U Minh Thượng. Nhưng đất Đông Hòa khi ấy phèn nặng, nước mặn nước ngọt thay đổi thất thường nên làm gì cũng bấp bênh. Đến khoảng năm 2007, ông Khánh là một trong những hộ tiên phong đưa con tôm về “ôm gốc lúa”, tạo nên mô hình thích ứng đặc thù sáu tháng nước mặn nuôi tôm, sáu tháng nước ngọt trồng lúa.

“Lúc đầu khó dữ lắm. Đất phèn ống nên nhiều người nuôi thất bại. Có người bán đất bỏ đi luôn. Ai trụ được thì khá lên, nhưng cũng phải mất 2 - 3 năm trầy trật với con tôm”, ông Khánh nhớ lại.

3ha vuông tôm của ông Khánh giờ nuôi xen tôm sú, tôm càng xanh, có năm thêm tôm thẻ. Trung bình mỗi năm mô hình tôm - lúa mang lại lợi nhuận khoảng 90 - 100 triệu đồng/ha. Riêng cua thả xen trong vuông tôm mới là nguồn thu đáng kể. Có lúc cua gạch lên tới 600.000 - 800.000 đồng/kg, dịp lễ chạm mốc cả triệu đồng.

Tôm Đông Hòa đạt chứng nhận ASC sau nhiều năm nỗ lực thay đổi cách nuôi của người dân.

Nhưng điều khiến ông Khánh trăn trở nhiều năm đó là tôm nuôi quảng canh gần như không xài hóa chất, nhưng bán ra vẫn bị đánh đồng với tôm chợ. Thương lái mua sao bán vậy, giá cả bấp bênh. Nỗi lo ấy không chỉ của riêng ông Khánh. Đó cũng là câu chuyện kéo dài ở vùng tôm - lúa Đông Hòa suốt nhiều năm, con tôm dù sạch nhưng chưa có cách nào chứng minh được sự sạch ấy với thị trường.

Khi địa phương bắt đầu vận động xây dựng vùng nuôi đạt chứng nhận ASC, nhiều người nghe mà ngán. “Nghe tới tiêu chuẩn quốc tế là bà con sợ rồi. Có người nói thất một vụ là nghèo ba năm, thôi đừng làm”, ông Khánh kể.

Khó nhất không nằm ở kỹ thuật mà ở chuyện thay đổi thói quen. Từ chỗ quen tạt thuốc diệt rong, nay phải xử lý bằng vi sinh. Rong nhiều cũng không được dùng hóa chất như trước mà phải vớt thủ công, thậm chí rút nước, phơi đầm. Trên bờ không còn xài thuốc diệt cỏ. Con giống phải có giấy chứng nhận sạch bệnh, nguồn gốc rõ ràng. Đặc biệt, mọi thứ đều phải ghi chép.

Những ngày đầu, cán bộ kỹ thuật xuống tận vuông “cầm tay chỉ việc”. Công ty TNHH Xã hội Tôm chứng nhận Minh Phú còn hỗ trợ 1 triệu đồng/ha cho hộ làm đúng quy trình ASC để bà con yên tâm theo mô hình. Có người làm nửa chừng muốn bỏ, cũng có hộ thấy quy trình rườm rà nên bàn lùi. Nhưng rồi những vuông tôm đầu tiên cho hiệu quả đã khiến nhiều người thay đổi suy nghĩ.

Đầu vụ tôm năm 2026, nắng nóng kéo dài, nhiệt độ ngày đêm chênh lệch lớn khiến nhiều vùng nuôi thiệt hại. Không ít vuông tôm ngoài mô hình bị hao hụt nặng. Riêng vuông tôm của ông Khánh vẫn giữ được đàn. Theo ông, chi phí nuôi cũng giảm đáng kể nhờ thay hóa chất bằng men vi sinh. Từ mức khoảng 20 triệu đồng/ha, nay còn khoảng 12 triệu đồng.

Ông Khánh cho biết: “Tôi vừa thu hoạch đợt đầu được gần 900kg. Tôm mau lớn hơn trước nhiều. Hồi xưa nuôi tôm sú 5 tháng chưa thấy lớn, giờ 2 tháng rưỡi đã đạt 30 con/kg. Thấy hiệu quả nên bà con đăng ký thêm. Năm nay hợp tác xã có 42 hộ tham gia, diện tích gần 100ha”.

Ông Khánh nói chuyện nuôi tôm đạt chứng nhận ASC như kể về một lần tự vượt qua chính mình. Lúc đầu nghe nuôi kiểu quốc tế, ông và các thành viên hợp tác xã cũng lo lắng đủ thứ, nhưng làm riết mới thấy không khó vì kỹ thuật mà khó ở chỗ bỏ thói quen cũ. Từ lúc cải tạo ao tới thu hoạch ông đều làm theo quy trình, dùng giống sạch bệnh theo khuyến cáo. Vôi, vi sinh đều nằm trong danh mục cho phép. Không còn chuyện thấy rong là tạt thuốc như trước nữa.

Người dân Đông Hòa thu hoạch tôm thẻ chân trắng.

Cách vuông tôm ông Khánh không xa, ông Phạm Hoàng Tước ở ấp Thạnh An cũng đang chuẩn bị thả đợt giống mới. Nông dân có 1,5ha vuông tôm này bảo trước đây ông từng nghĩ làm ASC chắc chỉ dành cho doanh nghiệp lớn. Giờ làm rồi mới thấy chủ yếu là mình chịu thay đổi. Ông Tước kể hồi trước nuôi theo kinh nghiệm, thấy nước xấu thì tự xử lý đại. Còn nay cán bộ kỹ thuật xuống hướng dẫn kỹ từng khâu, từ gây màu nước tới xử lý vi sinh. “Con tôm giờ khỏe hơn, ít hao hụt. Mới hơn 2 tháng mà đạt 25 - 30 con/kg rồi. Hồi trước nuôi kiểu cũ đâu có được vậy”, ông Tước cho biết.

Điều dễ thấy nhất ở Đông Hòa bây giờ là người nuôi tôm bắt đầu quen với việc ghi nhật ký sản xuất, quen với chuyện nói không với kháng sinh cấm và hiểu rằng con tôm sạch không chỉ để bán giá cao hơn, mà còn để nuôi bền vững hơn, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và môi trường sinh thái.

Những chuyển biến ấy không đến trong ngày một ngày hai. Suốt thời gian triển khai dự án, các hộ dân được tổ kinh tế kỹ thuật của xã, cán bộ dự án Minh Phú cùng các đơn vị cung ứng đầu vào xuống tận vuông tập huấn, hướng dẫn định kỳ từng công đoạn nuôi. Từ cách chọn giống sạch bệnh, xử lý môi trường nước đến sử dụng vi sinh thay cho hóa chất đều được “cầm tay chỉ việc”.

Trưởng phòng Kinh tế xã Đông Hòa Nguyễn Văn Trường cho biết: “Nhờ thay đổi cách làm, hiệu quả mô hình bắt đầu thấy rõ bằng những con số cụ thể. Nếu trước đây năng suất tôm quảng canh chỉ dao động khoảng 250 - 300kg/ha/vụ thì nay nhiều hộ đạt từ 350 - 450kg/ha/vụ. Không chỉ sản lượng tăng, chi phí sản xuất cũng giảm do hạn chế thuốc hóa học, môi trường vuông nuôi ổn định hơn”.

Trưởng Phòng Kinh tế xã Đông Hòa Nguyễn Văn Trường (bên trái) thăm vuông tôm được chứng nhận ASC của Hợp tác xã tôm - lúa Thạnh An.

Ngoài hỗ trợ kỹ thuật, các hộ tham gia mô hình còn được Công ty TNHH Xã hội tôm chứng nhận Minh Phú hỗ trợ 1 triệu đồng/ha/năm và chi trả toàn bộ chi phí duy trì chứng nhận ASC hàng năm. Nhờ vậy, nhiều hộ dân trước đây còn dè dặt nay đã mạnh dạn đăng ký tham gia.

Từ năm 2023, Công ty TNHH Xã hội tôm chứng nhận Minh Phú phối hợp với địa phương triển khai xây dựng vùng tôm đạt chuẩn quốc tế tại các hợp tác xã tôm - lúa ở Đông Hòa. Sau nhiều đợt tập huấn, đánh giá nội bộ và kiểm tra độc lập, đến tháng 1/2025, vùng tôm - lúa nơi đây chính thức đạt chứng nhận ASC với diện tích hơn 824ha của 259 hộ dân.

Phó Chủ tịch UBND xã Đông Hòa Lê Minh Nhớ nói: “Lợi ích lớn nhất của chứng nhận ASC là thay đổi tư duy sản xuất của nông dân. Từ chỗ nuôi theo thói quen sang nuôi có trách nhiệm với môi trường và xã hội. Đây là điều rất quan trọng nếu muốn đi đường dài”.

Đầu năm 2026, Tổ chức Control Union thực hiện đợt đánh giá giám sát định kỳ năm 2025. Kết quả, có 817,7ha với 254 hộ dân tại Đông Hòa tiếp tục duy trì tốt việc thực hành nuôi tôm đạt chứng nhận quốc tế ASC - một con số cho thấy mô hình không còn là thử nghiệm ban đầu, mà đang dần trở thành hướng đi bền vững của vùng tôm - lúa U Minh Thượng.

Ông Lâm Thái Xuyên, Giám đốc Công ty TNHH Xã hội tôm chứng nhận Minh Phú, cho rằng điều đáng quý nhất là người nông dân Đông Hòa đã tự kể được câu chuyện con tôm của mình với thị trường thế giới. “Muốn đi xa thì phải liên kết. Từ người dân, hợp tác xã, doanh nghiệp cung ứng đầu vào tới nhà máy chế biến đều phải cùng nhau làm”.

Theo ông Xuyên, mô hình tôm - lúa ở Đông Hòa có nhiều lợi thế tự nhiên để phát triển theo hướng bền vững. Không chỉ giảm rủi ro dịch bệnh, mô hình này còn giúp cải thiện môi trường nước và tạo ra sản phẩm sạch hơn.

Hiện xã Đông Hòa có khoảng 15.000ha tôm - lúa. Theo Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã giai đoạn 2025 - 2030, địa phương đặt mục tiêu có từ 4.500ha nuôi tôm đạt chứng nhận ASC.

Để đạt mục tiêu này, xã Đông Hòa đang tập trung phát huy vai trò của cấp ủy, chính quyền và các đoàn thể trong vận động người dân thay đổi tư duy sản xuất, mở rộng diện tích nuôi tôm sạch gắn với các tiêu chuẩn quốc tế như ASC, BAP và tôm hữu cơ.

Địa phương cũng định hướng tổ chức lại sản xuất theo hướng liên kết chặt chẽ giữa hợp tác xã với doanh nghiệp cung cấp đầu vào và bao tiêu đầu ra, hình thành các vùng nuôi tập trung phục vụ chế biến, xuất khẩu. Song song đó là tăng cường ứng dụng khoa học - kỹ thuật, đưa các biện pháp quản lý tiên tiến vào vùng nuôi quảng canh cải tiến nhằm tạo ra sản phẩm sạch, truy xuất được nguồn gốc.

Trong câu chuyện phát triển ấy, điều mà lãnh đạo địa phương kỳ vọng không chỉ là thêm vài ngàn ha đạt chứng nhận quốc tế, mà là giữ được sinh kế lâu dài cho người dân Đông Hòa trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng khắc nghiệt.

Bài và ảnh: ĐẶNG LINH