Tôn vinh văn hóa đọc: Khơi nguồn tri thức, bồi đắp sức mạnh con người trong kỷ nguyên số

Sách từ lâu đã được coi là kho tàng tri thức của nhân loại, là kết tinh của kinh nghiệm, trí tuệ và sáng tạo qua nhiều thế hệ.

Trong mọi thời đại, việc đọc sách luôn là một trong những phương thức hiệu quả nhất để học tập, nâng cao hiểu biết và rèn luyện tư duy.

Chính vì vậy, việc dành riêng một ngày để tôn vinh sách và văn hóa đọc mang ý nghĩa sâu sắc, góp phần khẳng định vị trí không thể thay thế của sách trong đời sống tinh thần.

Trong cấu trúc phát triển của mọi quốc gia, tri thức luôn là yếu tố cốt lõi, còn đọc sách chính là con đường cơ bản, bền vững nhất để tích lũy và tái sản xuất tri thức.

Nếu coi giáo dục là “quốc sách hàng đầu”, thì văn hóa đọc chính là “hạ tầng mềm” bảo đảm cho quốc sách đó vận hành hiệu quả trong đời sống xã hội.

Trước hết, đọc sách không đơn thuần là hành vi tiếp nhận thông tin, mà là một quá trình nhận thức có tính hệ thống, đòi hỏi sự tập trung, tư duy phản biện và khả năng liên kết tri thức.

Tri thức trong sách thường được tổ chức theo logic chặt chẽ, có chiều sâu và tính kiểm chứng cao. Chính quá trình “đọc sâu” (deep reading) này giúp con người hình thành năng lực tư duy độc lập - một trong những năng lực cốt lõi của công dân trong xã hội tri thức.

Từ góc độ cá nhân, đọc sách trực tiếp tác động đến ba năng lực nền tảng: năng lực nhận thức, năng lực cảm xúc và năng lực hành động. Đọc sách khoa học giúp nâng cao hiểu biết và khả năng phân tích; đọc văn học giúp nuôi dưỡng cảm xúc, hình thành sự đồng cảm và trí tưởng tượng; đọc sách kỹ năng, sách lịch sử giúp định hướng hành vi và bồi dưỡng bản lĩnh cá nhân.

Một xã hội mà mỗi cá nhân đều duy trì thói quen đọc sách thường xuyên sẽ là một xã hội có nền tảng tri thức vững chắc, có khả năng thích ứng cao trước những biến động nhanh chóng của thời đại.

Ở tầm vĩ mô, văn hóa đọc gắn trực tiếp với chất lượng nguồn nhân lực - yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia. Thực tiễn cho thấy, những quốc gia có tỷ lệ người đọc sách cao thường là những quốc gia có nền kinh tế tri thức phát triển.

Tuy nhiên, văn hóa đọc đang đứng trước nhiều thách thức. Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số đã làm thay đổi căn bản thói quen tiếp nhận thông tin của con người.

Văn hóa “đọc nhanh,” “xem lướt,” “tiêu thụ thông tin ngắn” đang dần lấn át văn hóa đọc truyền thống. Điều này không chỉ làm suy giảm thời gian dành cho việc đọc sách, mà còn ảnh hưởng đến khả năng tập trung và chiều sâu tư duy.

Sự thay đổi này không hoàn toàn tiêu cực, nhưng nếu không được định hướng đúng, sẽ tạo ra một thế hệ quen với tri thức “bề mặt,” thiếu khả năng đào sâu, phân tích và hệ thống hóa vấn đề.

Đây là thách thức lớn đối với mục tiêu xây dựng xã hội học tập và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Trong bối cảnh đó, vấn đề không phải là “giữ hay bỏ” sách truyền thống, mà là làm thế nào để thích ứng với sự thay đổi của môi trường tri thức. Sách giấy, sách điện tử, sách nói… không loại trừ nhau mà đang cùng tồn tại, bổ sung cho nhau, tạo nên một hệ sinh thái đọc đa dạng. Điều cốt lõi là duy trì được hành vi đọc như một nhu cầu thiết yếu, bất kể hình thức nào.

Các em học sinh đọc sách điện tử. (Ảnh: Thanh Tùng/TTXVN)

Duy trì và lan tỏa thói quen đọc sách

Việc hình thành thói quen đọc sách trong xã hội chính là điều kiện để biến tri thức thành nguồn lực phát triển bền vững. Phát triển văn hóa đọc, vì thế, không thể chỉ dừng ở các phong trào mang tính thời điểm, mà cần được đặt trong một chiến lược lâu dài, với sự tham gia đồng bộ của gia đình, nhà trường và toàn xã hội.

Trước hết thói quen đọc sách phải bắt đầu từ ý thức cá nhân. Thói quen đọc không thể hình thành trong ngày một ngày hai, mà là kết quả của quá trình rèn luyện lâu dài. Mỗi người cần xác định rõ mục đích đọc - đọc để học tập, để nâng cao hiểu biết hay để phát triển bản thân - từ đó lựa chọn nội dung và phương pháp đọc phù hợp.

Gia đình giữ vai trò khởi nguồn của văn hóa đọc. Một đứa trẻ lớn lên trong môi trường có sách, có cha mẹ đọc sách sẽ dễ dàng hình thành thói quen đọc hơn so với những môi trường thiếu vắng sách. Nhà trường, với vai trò định hướng, cần chuyển từ “dạy đọc” sang “dạy cách đọc” - tức là trang bị cho học sinh kỹ năng lựa chọn sách, phương pháp đọc hiệu quả và khả năng vận dụng tri thức từ sách vào thực tiễn.

Ở cấp độ xã hội, cần tiếp tục xây dựng và hoàn thiện các thiết chế hỗ trợ văn hóa đọc như thư viện, không gian đọc cộng đồng, phố sách; đồng thời phát huy vai trò của các tổ chức, đoàn thể trong việc lan tỏa phong trào đọc sách.

Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số, việc phát triển các nền tảng đọc trực tuyến, số hóa tài liệu và ứng dụng công nghệ vào hoạt động xuất bản sẽ là hướng đi quan trọng để mở rộng khả năng tiếp cận tri thức cho người dân.

Một yếu tố không thể bỏ qua là chất lượng của sách. Văn hóa đọc chỉ có thể phát triển bền vững khi người đọc tìm thấy giá trị thực sự trong từng cuốn sách.

Do đó, các nhà xuất bản, tác giả cần nâng cao trách nhiệm xã hội, chú trọng nội dung, bảo đảm tính chính xác, tính học thuật và giá trị nhân văn của xuất bản phẩm.

Việc đọc sách không chỉ là một hành vi cá nhân, mà là một biểu hiện của trình độ văn hóa và mức độ phát triển của xã hội. Khi đọc sách trở thành nhu cầu tự thân, thành một phần của lối sống, thì văn hóa đọc mới thực sự bén rễ và lan tỏa.

Và khi đó, mỗi cá nhân không chỉ là người tiếp nhận tri thức, mà còn là chủ thể sáng tạo, góp phần làm giàu thêm kho tàng tri thức của xã hội.

Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam không chỉ là dịp tôn vinh những cuốn sách, mà còn là lời khẳng định mạnh mẽ về vai trò của tri thức trong sự phát triển của quốc gia.

Trong kỷ nguyên số, khi tri thức trở thành nguồn lực quan trọng nhất, việc xây dựng và phát triển văn hóa đọc chính là đầu tư cho tương lai. Phát triển văn hóa đọc, vì thế, không chỉ là trách nhiệm của riêng ai, mà là nhiệm vụ chung của toàn xã hội - vì một Việt Nam học tập, sáng tạo và không ngừng vươn lên trong thời đại mới./.