Vì sao chỉ con người mộng du, còn động vật khác thì không?

Khoa học về hiện tượng mộng du

Mộng du từ lâu đã là một hiện tượng gây nhiều tò mò và ám ảnh. Trong nhiều thế kỷ, việc một người có thể đứng dậy, đi lại, thậm chí thực hiện những hành động phức tạp trong khi vẫn đang ngủ khiến hiện tượng này vừa mang màu sắc bí ẩn, vừa gợi cảm giác bất an, lo lắng cho những người chứng kiến.

Điều làm cho hiện tượng này gây thắc mắc cho các nhà khoa học là mộng du đi ngược lại một hình dung quen thuộc về giấc ngủ: ngủ là trạng thái yên lặng, thả lỏng, cơ thể gần như bất động. Thế nhưng, mộng du khiến một số người có thể thực hiện hàng loạt thao tác trong trạng thái không tỉnh táo; khi tỉnh dậy, họ hầu như không có ký ức gì về hoạt động tối hôm trước.

Theo ước tính, mộng du ảnh hưởng đến khoảng 5% trẻ em và 1,5% người trưởng thành. Câu hỏi đặt ra là: Vì sao hiện tượng này chủ yếu xảy ra ở con người?

Ở các loài vật khác, giấc ngủ cũng không hoàn toàn yên tĩnh. Chó có thể khẽ co chân như đang chạy trong mơ, mèo có thể giật ria mép hoặc cử động nhẹ. Tuy nhiên, hành vi mộng du đúng nghĩa, gồm đứng dậy, đi lại và tránh chướng ngại vật, chưa được ghi nhận rõ ràng ở các loài khác.

“Con người có lẽ không phải loài duy nhất có những cử động bất thường trong khi ngủ. Nhưng mộng du - theo định nghĩa của đa số chúng ta - gần như là hiện tượng đặc trưng ở người”, Phó Giáo sư David R. Samson, chuyên ngành nhân học tiến hóa tại Đại học Toronto cho biết. Ông cũng là tác giả cuốn The Sleepless Ape: The Story of Sleep in Human Evolution (tạm dịch: Loài vượn không ngủ: Quá trình tiến hóa giấc ngủ của loài người).

Hiện tượng mộng du có thể khiến con người thực hiện nhiều hành động trong vô thức (Ảnh: Getty).

Theo PGS Samson, mộng du không phải là một hành vi tiến hóa có mục đích. Nó giống một “lỗi hiếm gặp” trong hệ thống giấc ngủ vốn được điều chỉnh rất tinh vi.

Với phần lớn các loài linh trưởng ngủ trên cây, việc đứng dậy và đi lại trong lúc ngủ có thể dẫn đến hậu quả thảm khốc. Một cá thể mộng du có thể rơi khỏi cành cây hoặc trở thành mục tiêu của kẻ săn mồi. Vì vậy, áp lực chọn lọc tự nhiên đối với hành vi này rất mạnh.

Nhưng ở con người, mọi chuyện thay đổi khi tổ tiên chúng ta bắt đầu ngủ dưới mặt đất, trong các nhóm có sự bảo vệ lẫn nhau. Lửa, nơi trú ẩn, giường ngủ, sự cảnh giác chung của cộng đồng đã tạo nên một “lớp vỏ an toàn” cho giấc ngủ.

Nói cách khác, môi trường ngủ an toàn hơn đã giúp con người không phải trả giá quá đắt nếu đôi khi đứng dậy trong lúc ngủ. Đây là một ví dụ của hiện tượng nới lỏng của chọn lọc tự nhiên (relaxed selection) trong tiến hóa, tức một đặc điểm bất lợi vẫn có thể tồn tại vì môi trường không còn loại bỏ nó quá khắt khe.

Điều gì xảy ra trong đầu người mộng du?

Theo ông Samson, mộng du thường xảy ra trong giai đoạn ngủ sâu, khi con người chưa bước vào pha ngủ mơ rõ rệt.

Ở trạng thái này, não bộ không hoàn toàn “ngủ” cũng không hoàn toàn “thức”. Một số vùng não kiểm soát vận động và phản ứng với môi trường xung quanh đã được kích hoạt, khiến cơ thể có thể đứng dậy, đi lại hoặc thực hiện một số hành động khác.

Tuy nhiên, những vùng não liên quan đến ý thức, khả năng phán đoán và trí nhớ vẫn chưa tỉnh hẳn. Vì vậy, người mộng du có thể thực hiện nhiều hành động nhưng không thực sự biết mình đang làm gì. Sau khi thức dậy, phần lớn người mộng du cũng không nhớ những gì đã xảy ra.

PGS Samson trích dẫn một lần chứng kiến điều này ở một người bạn có tiền sử mộng du.

Một đêm khi đang đi trong hành lang tối, ông thấy người bạn đứng ở phía xa. Người này bất ngờ lao tới, túm lấy ông và hai người rơi vào một cuộc giằng co ngắn. Sau đó, người bạn dừng lại, quay về giường và ngủ tiếp như chưa có chuyện gì xảy ra.

Sáng hôm sau, người bạn hoàn toàn không nhớ gì về sự việc tối qua. Tuy nhiên, trong giấc mơ của mình, anh kể rằng đã thấy một bức tường đang đổ xuống người PGS Samson và anh ấy đang cố cứu ông.

“Nhìn từ bên ngoài, hành vi ấy có thể rất đột ngột và gây ra sự sợ hãi. Nhưng bên trong giấc mơ, nó lại có logic riêng, thậm chí mang tính bảo vệ và có cảm xúc rõ ràng”, ông nói.

Mộng du có thể di truyền trong gia đình

Nếu môi trường ngủ an toàn hơn trong quá trình tiến hóa có thể giải thích vì sao con người có điều kiện để mộng du thì yếu tố di truyền lại giúp khoa học phần nào hiểu được vì sao một số người dễ mộng du hơn người khác.

Theo PGS Samson, gen có vai trò rõ ràng, dù không tồn tại một “gen mộng du” duy nhất. Hiện tượng này liên quan đến xu hướng ngủ rất sâu và khó chuyển hẳn sang trạng thái tỉnh táo. Đặc điểm này có thể thường xuất hiện trong các gia đình.

Mộng du phổ biến hơn ở trẻ em, khi giấc ngủ sâu chiếm tỷ lệ lớn hơn và chu kỳ ngủ - thức của não bộ vẫn đang hoàn thiện.

Nhiều nghiên cứu chỉ ra, trẻ em có khả năng mộng du nhiều hơn người lớn do não bộ vẫn đang hoàn thiện các chức năng ngủ và thức (Ảnh: Getty).

Một nghiên cứu dài hạn cho thấy, trẻ không có tiền sử gia đình mắc chứng mộng du có khoảng 22% khả năng gặp hiện tượng này; trong khi đó 47% trẻ gặp hiện tượng này nếu có cha hoặc mẹ từng mộng du và có thể lên tới 61% nếu cả cha lẫn mẹ đều có tiền sử mộng du.

“Di truyền đóng vai trò khá rõ trong việc gặp hiện tượng này ở trẻ em”, PGS Samson nhận định.

Dù thường bị xem là một thói quen kỳ lạ hoặc một tình tiết gây cười trong phim ảnh, mộng du cũng có thể phản ánh những vấn đề liên quan đến sức khỏe và lối sống.

Thiếu ngủ, ốm sốt, căng thẳng thần kinh, đồ uống có cồn, một số loại thuốc và các rối loạn giấc ngủ đều có thể làm tăng nguy cơ mộng du. Vì vậy, với những người dễ mộng du, việc xem xét các yếu tố tác động từ bên ngoài và các đặc điểm bất thường của giấc ngủ là điều cần thiết.

Theo Báo Dân Trí