Bảo đảm hiến tạng công bằng vì mục đích nhân đạo, không vì mục đích thương mại

Đại biểu Quốc hội Thành phố Hồ Chí Minh Nguyễn Minh Đức phát biểu. (Ảnh: Doãn Tấn/TTXVN)

Ngày 2/11, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi).

Các nội dung thảo luận liên quan đến các quy định liên quan đến chính sách đối với người hiến và gia đình người hiến; cơ chế điều phối hoạt động hiến, ghép bộ phận cơ thể người công bằng, minh bạch; việc mở rộng các hành vi bị nghiêm cấm.

Siết chặt các hành vi bị nghiêm cấm trong hiến, ghép tạng

Góp ý về Dự thảo Luật, Đại biểu quốc hội Nguyễn Minh Đức (Đoàn Thành phố Hồ Chí Minh) đề nghị rà soát các quy định tại Điều 4 và Điều 7 để bảo đảm thống nhất với nguyên tắc hiến tạng vì mục đích nhân đạo, không vì mục đích thương mại.

Theo đại biểu, việc thu phí chỉ nên áp dụng đối với các hoạt động kỹ thuật, công nghệ, máy móc, vật tư và nhân lực phục vụ xử lý, bảo quản, không để phát sinh cách hiểu về thương mại hóa các chế phẩm sinh học có nguồn gốc từ cơ thể người.

Đối với các hành vi bị nghiêm cấm, đại biểu Nguyễn Minh Đức đề nghị bổ sung quy định xử lý đối với cơ sở khám, chữa bệnh và người hành nghề y tham gia thực hiện việc lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người khi biết rõ hoạt động đó vi phạm nguyên tắc nhân đạo, tự nguyện hoặc có yếu tố thương mại, môi giới trái phép. Đồng thời, cần nghiêm cấm hành vi làm giả, xác nhận sai sự thật giấy tờ về quan hệ thân nhân, huyết thống nhằm hợp thức hóa hồ sơ hiến, ghép tạng.

Đối với người hiến và gia đình người hiến, đại biểu Lý Anh Thư (Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh An Giang) đề nghị quy định cụ thể cơ chế theo dõi sức khỏe lâu dài, thanh toán các chi phí hợp pháp và hỗ trợ gia đình trong việc vận chuyển, bàn giao thi thể, tổ chức tang lễ. Chính sách tri ân cần minh bạch, không trở thành điều kiện trao đổi để có được sự đồng ý hiến hoặc ưu tiên nhận tạng.

Bên cạnh đó, để bảo đảm khả năng tiếp cận ghép của người bệnh nghèo, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo, đại biểu Lý Anh Thư đề nghị bổ sung tại Điều 36 cơ chế hỗ trợ chi phí đánh giá trước ghép, chuyển tuyến, đi lại, lưu trú thiết yếu và theo dõi sau ghép cho người thuộc diện khó khăn, ở địa bàn xa; giao Chính phủ xác định rõ nguồn chi, mức hỗ trợ và cơ quan thanh toán. Đồng thời tại Điều 29, cần quy định trách nhiệm kết nối giữa cơ quan điều phối, bệnh viện ghép và y tế địa phương để cập nhật hồ sơ, tư vấn từ xa, giảm số lần người bệnh phải đi lại. Đây cũng là cách cụ thể hóa định hướng của Nghị quyết số 72-NQ/TW về nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ y tế ở vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo.

“Chính sách tri ân phải thiết thực, công khai, minh bạch, không trở thành điều kiện trao đổi để có sự đồng ý hiến hoặc được ưu tiên nhận tạng. Tôi đề nghị dự thảo luật bảo đảm người bệnh ở xa có cơ hội tiếp cận ghép tạng thực chất, các quyết định phân bổ có căn cứ và được giải trình, người hiến và gia đình được hỗ trợ kịp thời đối với các chi phí phát sinh hợp lý. Một đạo luật nhân văn phải bảo vệ cả người hiến và người đang chờ được ghép tạng,” đại biểu Lý Anh Thư đề nghị.

Ngăn nguy cơ xung đột lợi ích và ép buộc trẻ hiến mô

Đại biểu Phạm Trọng Nhân, (Đoàn Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng dự thảo đã tiếp thu nhiều ý kiến nhưng vẫn thiếu cơ chế bảo vệ quyền quyết định của người dưới 18 tuổi khi hiến mô tái sinh. Dự thảo chỉnh lý ngày 1/11 quy định người dưới 18 tuổi chỉ được hiến mô tái sinh khi còn sống cho anh, chị, em ruột nếu không có người hiến trưởng thành phù hợp, đồng thời phải có văn bản đồng ý của cả cha và mẹ đẻ hoặc người còn lại nếu một người đã mất.

Đại biểu Quốc hội Thành phố Hồ Chí Minh Phạm Trọng Nhân phát biểu. (Ảnh: Doãn Tấn/TTXVN)

Đại biểu Nhân chỉ ra dự thảo đầu tháng 10 còn yêu cầu cả người hiến và người đại diện đồng ý, trong khi bản chỉnh lý chỉ quy định văn bản đồng ý của cha mẹ. Ý chí của trẻ được xem xét thông qua tư vấn, đánh giá nhưng chưa có quy định riêng về giá trị pháp lý của lời từ chối.

Khoản 5 Điều 23 dự thảo, quy định người từ đủ 18 tuổi hiến bộ phận cơ thể khi còn sống có quyền từ chối bất cứ lúc nào. “Luật cần quy định quyền tương tự đối với người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh. Trẻ phải được hỏi ý kiến riêng và nếu từ chối thì không được lấy mô, dù cha mẹ đã đồng ý bằng văn bản," Đại biểu Phạm Trọng Nhân nhấn mạnh.

Để ngăn nguy cơ xung đột lợi ích và ép buộc trẻ hiến mô, ông Nhân đề xuất ba biện pháp. Thứ nhất là chỉ cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh cho anh, chị, em ruột, không mở rộng sang các quan hệ khác. Thứ hai là điều kiện không có người hiến trưởng thành phù hợp phải được xác định bằng tiêu chí y khoa, không được coi việc người trưởng thành từ chối hiến là lý do buộc trẻ phải hiến thay.

Thứ ba là việc cho phép lấy mô cần được Tòa án xem xét, quyết định theo thủ tục việc dân sự trong thời hạn luật định. Nếu chưa thể áp dụng phương án này, ông đề nghị thành lập Hội đồng đạo đức độc lập ở cấp quốc gia hoặc cấp vùng, không đặt trong bệnh viện thực hiện lấy mô.

Theo ông Nhân, cha mẹ vừa đại diện cho người con được đề nghị hiến, vừa có trách nhiệm với người con đang cần ghép mô nên có thể phát sinh xung đột lợi ích. Trong khi đó, Hội đồng tư vấn hiện được dự thảo giao cho chính cơ sở lấy mô thành lập. "Nếu ba chốt này chưa được bổ sung, xin Quốc hội chưa thông qua điểm đ khoản 1 Điều 12, cho đến khi ba chốt được luật hóa đầy đủ," ông Nhân kiến nghị.

Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh (Lâm Đồng) cũng bày tỏ thống nhất với việc chỉ duy nhất xem xét cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh cho anh, chị, em ruột khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Đại biểu đề nghị bổ sung quy định người dưới 18 tuổi phải được giải thích, tham vấn phù hợp với độ tuổi và mức độ trưởng thành, tuyệt đối không thực hiện lấy mô nếu người đó phản đối, kể cả khi đã có văn bản đồng ý của cha mẹ.

Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh đồng thời, đề nghị làm rõ trách nhiệm của Hội đồng tư vấn trong việc xác định độc lập nguyện vọng của trẻ, phát hiện và xử lý nguy cơ xung đột lợi ích, cũng như cơ chế quyết định khi phát hiện xung đột lợi ích.

Về việc lấy mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh đề nghị bổ sung quy định tuyệt đối không thực hiện lấy mô, bộ phận cơ thể nếu có căn cứ xác định người chưa thành niên đã bày tỏ ý chí phản đối khi còn sống.

Hoàn thiện tiêu chí thứ tự ưu tiên trong điều phối

Khoản 1, Điều 28 về Điều phối hoạt động hiến, ghép bộ phận cơ thể người quy định: Việc điều phối bộ phận cơ thể người được thực hiện thống nhất trên phạm vi toàn quốc thông qua Cơ sở dữ liệu quốc gia về quản lý mô, bộ phận cơ thể người do Bộ Y tế quản lý.

Bày tỏ nhất trí với định hướng mới này của dự thảo luật nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn tạng hiến, tuy nhiên về thứ tự các tiêu chí xác định ưu tiên tại khoản 3 Điều 28, đại biểu Trần Thị Hoa Ry (Đoàn Đại biểu quốc hội tỉnh Cà Mau) đề nghị cân nhắc quy định thứ tự ưu tiên đối với “người chờ ghép thuộc cơ sở khám bệnh, chữa bệnh đã phát hiện, vận động, hồi sức duy trì người hiến” tại điểm đ, khoản 3.

Đại biểu Quốc hội Thành phố Hồ Chí Minh Phạm Trọng Nhân phát biểu. (Ảnh: Doãn Tấn/TTXVN)

Đại biểu Trần Thị Hoa Ry cho rằng, mặc dù việc ghi nhận đóng góp của cơ sở y tế là cần thiết, nhưng nếu coi đây là một tiêu chí ưu tiên độc lập trong phân bổ nguồn tạng thì có thể dẫn đến sự thiếu khách quan, ảnh hưởng trực tiếp đến cơ hội tiếp cận công bằng giữa các người bệnh tại các cơ sở y tế khác nhau.

“Cần khẳng định rằng nguồn tạng hiến là nguồn lực y tế đặc biệt quý giá được kết tinh từ nghĩa cử nhân đạo của người dân, do đó việc phân bổ bắt buộc phải dựa trên các tiêu chí chuyên môn khách quan, bảo đảm sự công bằng cho tất cả người bệnh đang chờ ghép. Mặt khác, dự thảo luật hiện nay mới chỉ liệt kê các nhóm ưu tiên mà chưa làm rõ mối quan hệ giữa mức độ cấp cứu, khả năng tương thích y học, thời gian chờ ghép và hiệu quả dự kiến của ca ghép. Việc thiếu quy định cụ thể sẽ dẫn đến việc áp dụng thiếu thống nhất và gây khó khăn cho công tác kiểm tra, giám sát,” đại biểu Trần Thị Hoa Ry phân tích.

Do đó, đại biểu Trần Thị Hoa Ry đề nghị hoàn thiện khoản 3, Điều 28 theo hướng: Thứ tự ưu tiên điều phối bộ phận cơ thể người phải được xác định căn cứ vào mức độ cấp cứu, mức độ tương thích về y học, khả năng thành công của ca ghép, thời gian chờ ghép và các trường hợp ưu tiên đặc biệt khác theo quy định của pháp luật. Việc xác định thứ tự ưu tiên phải bảo đảm tính công bằng, khách quan, minh bạch; tuyệt đối không phụ thuộc vào điều kiện kinh tế, nơi cư trú hay cơ sở khám bệnh, chữa bệnh nơi người bệnh đăng ký chờ ghép.

Bên cạnh đó, các tiêu chí quyết định điều phối cần phải được ghi nhận đầy đủ trên Cơ sở dữ liệu quốc gia nhằm bảo đảm khả năng kiểm tra, giám sát sau khi thực hiện. "Sự minh bạch trong điều phối không chỉ là yêu cầu quản lý mà còn là yếu tố quyết định củng cố niềm tin của nhân dân đối với hệ thống hiến, ghép tạng, từ đó lan tỏa mạnh mẽ phong trào hiến tạng trong cộng đồng," đại biểu Trần Thị Hoa Ry nhấn mạnh.

Đại biểu Quốc hội Thành phố Cần Thơ Phạm Kiều Anh Thơ phát biểu. (Ảnh: Doãn Tấn/TTXVN)

Đồng quan điểm trên, đại biểu Phạm Kiều Anh Thơ (Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Cần Thơ) cho rằng việc quy định thứ tự ưu tiên đối với “người chờ ghép thuộc cơ sở khám bệnh, chữa bệnh đã phát hiện, vận động, hồi sức duy trì người hiến” tại điểm đ, khoản 3, Điều 28 dự thảo luật dễ gây băn khoăn về tính công bằng.

Do đó, đề nghị chuyển tiêu chí này vào diện chỉ áp dụng khi người bệnh có các chỉ số y khoa tương đương; đồng thời bổ sung nguyên tắc xác định tiêu chí y khoa là căn cứ chủ yếu để xếp thứ tự ưu tiên, thang điểm và kết quả điều phối cần được công khai định kỳ hằng năm nhưng vẫn bảo đảm tuyệt đối tính vô danh của người hiến và người được ghép.

Đánh giá cao quy định tại khoản 2 và khoản 3, Điều 28 đã xác lập các yếu tố y khoa và loại trừ ưu tiên do tiền bạc, quan hệ cá nhân hoặc vì người bệnh điều trị tại cơ sở phát hiện nguồn hiến, đại biểu Lý Anh Thư nhấn mạnh điểm dự thảo luật cần hoàn thiện là làm rõ thứ tự áp dụng các tiêu chí.

Trước việc khoản 9, Điều 28 dự thảo luật giao Bộ trưởng Bộ Y tế quy định chi tiết về điều phối hoạt động hiến, ghép bộ phận cơ thể người, đại biểu Lý Anh Thư đề nghị cần quy định trực tiếp trong luật về tiêu chí, điều kiện, giới hạn áp dụng các trường hợp ngoại lệ và trách nhiệm giải trình. Đồng thời, bổ sung quy định công khai tiêu chí áp dụng, số liệu thống kê về thời gian chờ và các quyết định áp dụng ngoại lệ dưới hình thức ẩn danh, bảo đảm việc kiểm tra, giám sát và bảo mật thông tin người bệnh.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh phát biểu. (Ảnh: Doãn Tấn/TTXVN)

Qua 20 năm thi hành, Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác đã tạo thành hành lang pháp lý quan trọng, thúc đẩy sự phát triển của kỹ thuật ghép tạng ở nước ta, mang lại cơ hội sống cho hàng nghìn người bệnh; đồng thời lan tỏa tinh thần nhân ái, sẻ chia sự tự nguyện, hiến tặng một phần cơ thể của mình để cứu chữa người khác, kể cả sau khi sự sống đã kết thúc.

Những ngày qua, dự án Luật đã nhận được sự quan tâm lớn của dư luận và nhân dân. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh cho biết, Quốc hội trân trọng cảm ơn và ghi nhận những ý kiến mang tính xây dựng của cử tri và nhân dân, các chuyên gia y tế, chuyên gia pháp luật. Ngày 1/11/2026, Bộ Y tế đã có Công văn số 8236 kèm dự thảo báo cáo dự kiến tiếp thu, giải trình, chỉnh lý trên cơ sở ý kiến của các vị đại biểu Quốc hội, ý kiến thẩm tra của Ủy ban Văn hóa và Xã hội cũng như nhiều ý kiến xác đáng của cử tri, nhân dân, chuyên gia y tế, chuyên gia pháp luật. Trong số 138 nội dung, đã có 97 nội dung đã được tiếp thu, 41 nội dung được giải trình.

Dự thảo Luật đã bỏ quy định người dưới 18 tuổi được đăng ký hiến, bỏ việc phân nhóm theo độ tuổi, tuyệt đối cấm việc lấy bộ phận cơ thể từ người sống dưới 18 tuổi và lấy mô không tái sinh từ người sống dưới 18 tuổi. Luật cũng quy định thu hẹp các điều kiện hiến mô tái sinh cho các thành viên trong gia đình như: chỉ hiến cho anh, chị, em ruột và chỉ được thực hiện khi không có người hiến trưởng thành phù hợp; người hiến phải đủ sức khỏe, được tư vấn độc lập; có sự đồng ý của cả người hiến và cha mẹ hoặc người giám hộ./.

Theo Vietnamplus