Chàng Lía và chuyện “lấy của nhà giàu chia cho người nghèo”

Từ cậu bé nghèo chăn bò cho phú hộ đến thủ lĩnh nghĩa quân

Dưới chân núi Một, di tích Truông Mây thuộc xã Hoài Ân, tỉnh Gia Lai (trước đây xã Ân Đức, huyện Hoài Ân, tỉnh Bình Định) lưu dấu căn cứ địa của Chàng Lía (hay còn gọi là Chúa Lía), thủ lĩnh cuộc khởi nghĩa nông dân tiêu biểu ở Đàng Trong thế kỷ XVIII.

Di tích lịch sử Truông Mây - Chàng Lía tại xã Hoài Ân, tỉnh Gia Lai (Ảnh: Doãn Công).

Theo người dân địa phương, Chàng Lía, thủ lĩnh cuộc khởi nghĩa nông dân với chủ trương “lấy của nhà giàu chia cho người nghèo”, đã được các tầng lớp nhân dân hưởng ứng, tham gia. Cuộc khởi nghĩa từ phạm vi hẹp đã nhanh chóng lan rộng khắp vùng phủ Quy Nhơn lúc bấy giờ.

Tuy nhiên, do thiếu một đường lối nhất quán về mục đích khởi nghĩa nên nhanh chóng bị dập tắt. Tuy bị thất bại, nhưng đã báo hiệu một cuộc bạo động lớn hơn sẽ nổ ra trên vùng đất này đó là cuộc khởi nghĩa nông dân Tây Sơn về sau.

Mở cuốn lịch sử Đảng bộ xã, ông Trần Văn Trường (71 tuổi, nguyên Bí thư Đảng ủy xã Ân Đức trước đây), sống dưới chân khu di tích ở thôn Vĩnh Hòa, xã Hoài Ân, cho biết cuộc khởi nghĩa của Chàng Lía từ lâu trở thành câu chuyện dân gian quen thuộc truyền qua nhiều thế hệ người dân nơi đây.

Ông Trần Văn Trường kể về những câu chuyện dân gian Chàng Lía được lưu truyền qua nhiều thế hệ (Ảnh: Doãn Công).

“Người dân vùng này ai cũng thuộc câu chuyện Chàng Lía. Từ đời ông bà, cha mẹ cho đến con cháu bây giờ đều nghe kể về ông. Dân trong vùng còn xem ông như Thành hoàng làng, hằng năm vào ngày 7/1 (âm lịch) đều tổ chức cúng giỗ”, ông Trường nói.

Ngày nay, dấu tích căn cứ Truông Mây, nơi gắn liền với cuộc khởi nghĩa Chàng Lía, vẫn còn nằm rải rác giữa núi rừng. Theo hồ sơ di tích, khu vực này còn lưu lại nhiều dấu vết như mộ, thành lũy, đài quan sát và nền doanh trại.

Ngôi mộ được người dân gọi là mộ Ông Lía nằm dựa lưng vào núi, có hai lớp tường thành bằng đá ong. Phía sau mộ là dấu tích bờ lũy đá chạy dọc sườn núi. Năm 1980, bờ lũy này còn dài khoảng 50m nhưng qua thời gian nhiều đoạn đã bị mất.

Những truyền thuyết bi tráng về Chàng Lía

Theo truyền thuyết dân gian, Chàng Lía (tên thật Võ Lía) sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo. Cha mất sớm, ông theo mẹ về Phú Lạc (huyện Tuy Viễn, phủ Quy Nhơn xưa) sinh sống, tuổi thơ gắn với cảnh chăn trâu thuê cho nhà phú hộ và thường xuyên bị khinh rẻ, đánh đập.

Mộ Chàng Lía nằm trong khuôn viên di tích Truông Mây dưới chân núi Một (Ảnh: Doãn Công).

Tuổi thơ cơ cực đã hun đúc trong ông tinh thần phản kháng mạnh mẽ và yêu dân. Ông nổi tiếng khỏe mạnh, cương trực, giỏi võ nghệ. Tương truyền, trong một lần chứng kiến lính ức hiếp dân làng, ông nổi giận đánh chết tên lính. Bị truy bắt, ông cõng mẹ vượt qua nhiều vòng vây thoát lên núi lánh nạn.

Trên núi, ông gặp một toán cướp và nhanh chóng trở thành thủ lĩnh. Ông chọn thành Uất Trì, một ngôi thành cổ của người Chăm, làm sơn trại. Hàng ngày, ông đem quân xuống núi tấn công nhà giàu, ác bá lấy của cải chia cho người nghèo nên được người dân trong vùng yêu mến.

Sau khi mẹ qua đời, Chàng Lía bỏ sơn trại đi nhiều nơi. Khi đến Truông Mây, nhận thấy địa thế núi rừng hiểm trở, dễ phòng thủ, ông quyết định lập căn cứ, phát triển lực lượng với chủ trương “lấy của nhà giàu chia cho người nghèo”.

Lãnh đạo xã Hoài Ân khảo sát làm đường vào di tích Truông Mây (Ảnh: Doãn Công).

Cũng theo truyền tụng, có lần chứng kiến tên quan giám khảo tham ô trong kỳ thi võ, ông trở về Truông Mây tập hợp nghĩa quân kéo xuống phá trường thi, giết viên quan tham. Nghĩa quân sau đó nhiều lần giao tranh với quan quân phủ Quy Nhơn, thậm chí từng đột kích vào thành Quy Nhơn phá dinh thự, giết viên tuần phủ và bắt vợ ông này về làm áp trại phu nhân.

Sự việc khiến chúa Nguyễn phải điều đại binh vào đàn áp. Nghĩa quân của Lía củng cố căn cứ Truông Mây, dựng thêm lũy, thành để chống trả. Cuộc giao tranh kéo dài nhiều năm, quân triều đình không sao đàn áp được, đành phải rút lui.

Không thắng nổi bằng vũ lực, quân triều đình tìm cách mua chuộc áp trại phu nhân (vợ viên tuần phủ bị Lía giết trước đây). Trong tiệc khao quân, bà bỏ thuốc mê vào rượu, khiến nghĩa quân say ngủ. Bà trói Chàng Lía rồi chạy về Quy Nhơn báo tin. Quân triều đình lập tức tập kích.

Di tích Truông Mây và chuyện về Chàng Lía được ghi vào sở bộ của xã để giáo dục truyền thống văn hóa cho thế hệ trẻ (Ảnh: Doãn Công).

Tỉnh dậy giữa vòng vây, Chàng Lía dù chạy thoát được lên núi sâu, nhưng nghĩa quân tan rã. Trong cơn phẫn uất, ông đã tự kết liễu cuộc đời. Câu chuyện bi tráng ấy vẫn được người dân nhắc lại qua những câu vè quen thuộc: "Chiều chiều én liệng Truông Mây/Tiếc thương Chàng Lía bị vây trong thành"…

Theo Báo Dân Trí