Khi ngư dân chuyển hướng để giữ nghề

Ông Lê Minh Thơm trên bến thu mua cá tại vàm Kim Quy.

Sáng một ngày cuối tháng 6/2026, tại nhà thu mua cá cạnh vàm Kim Quy, vợ chồng ông Lê Minh Thơm gần như không có phút nghỉ tay mỗi khi ghe cập bến. Người kéo từng sọt mực, người ghi sổ, cân hàng, tiếng cân điện tử, tiếng gọi nhau í ới hòa cùng mùi mặn của biển tạo nên nhịp điệu quen thuộc của một ngày lao động.

Xung quanh, hàng chục lao động địa phương thoăn thoắt phân loại cá, mực theo kích cỡ, rửa sạch, cho vào thùng xốp ướp đá rồi dán ký hiệu trước khi chuyển lên xe đưa đi tiêu thụ.

Công việc nối tiếp công việc, ai cũng tất bật nhưng gương mặt ánh lên niềm vui vì có việc làm ổn định. Từ một ngư dân trực tiếp bám biển, ông Thơm giờ trở thành điểm tựa đầu ra cho nhiều chuyến ghe, đồng thời tạo thêm sinh kế cho những lao động ven biển ngay trên chính quê hương mình.

Vợ chồng ông Lê Minh Thơm phân loại hải sản.

Cha ông Thơm là ông Lê Minh Hoàng, người gắn đời mình với những chiếc thuyền buồm nhỏ ngay sau ngày đất nước thống nhất. Thuở ấy, biển còn hào phóng, người dân chỉ cần chiếc xuồng gỗ, vài tay lưới, cần câu là có thể kiếm được cá cà bè, cá rún, cá thìa... Cuộc sống tuy vất vả nhưng biển chưa từng phụ lòng người.

Ông Thơm nhớ hồi còn học lớp 3, cha mới sắm được chiếc máy để gắn vào ghe. Thời ấy, có máy đã là cả một gia tài, giúp ngư dân đi xa hơn đến Hòn Chuối, Hòn Tre, theo mùa mà đánh lưới tôm thẻ, tôm chì, rồi chuyển sang mực, ốc. Cả tuổi thơ ông lớn lên cùng những chuyến biển nối dài và niềm tin rằng chỉ cần chịu khó thì biển sẽ cho cá.

Nhiều lao động có việc làm tại điểm thu mua hải sản của ông Thơm.

Nhưng biển cũng đổi thay. Khoảng cuối những năm 1980, nghề lưới tôm thất bát. Ngư dân xã Vân Khánh bắt đầu học nhau chuyển sang nghề đánh mực bằng vỏ ốc. Ban đầu, mỗi người chỉ xâu được khoảng 3.000 vỏ ốc bằng tay. Sau nhiều lần cải tiến cách làm, số lượng tăng lên 5.000 vỏ, rồi có những hộ đầu tư đến hàng chục nghìn, thậm chí 50.000 vỏ ốc thả xuống biển để dẫn dụ mực vào trú. Có thời điểm, chỉ cần khoảng 1.400 vỏ ốc đã thu được gần cả trăm ký mực. Những khoang ghe đầy ắp hải sản từng nuôi lớn biết bao gia đình vùng biển.

"Nhưng nguồn lợi ngày một cạn kiệt. Bây giờ, thả đến 4.000 - 5.000 vỏ ốc cũng chỉ thu được vài chục ký mực. Chưa kể nỗi lo mất trộm vỏ ốc giữa biển. Mỗi chiếc vỏ có giá từ 15.000 - 30.000 đồng, mất vài ngàn chiếc là coi như mất cả vốn. Không ít ngư dân mang nợ, có người phải bỏ nghề, rời quê tìm kế sinh nhai khác", ông Thơm cho biết.

Từng sở hữu chiếc ghe 50 CV, ông Thơm cũng có những năm tháng bám biển như bao ngư dân khác. Nhưng trước áp lực chi phí tăng, nguồn lợi giảm và những yêu cầu ngày càng chặt chẽ trong khai thác thủy sản, ông quyết định rẽ sang hướng khác.

Giờ đây, ông không còn ra khơi mà ở lại bến, thu mua hải sản của bà con. Mỗi tháng, từ khoảng tháng 8 đến tháng 4 âm lịch, cơ sở của ông thu mua khoảng 20 tấn cá, mực các loại để cung cấp cho doanh nghiệp. Mùa biển động thì hàng ít hơn, công việc cũng thưa dần.

Việc thành lập công ty giúp ông Thơm có thêm nhiều đơn hàng từ các doanh nghiệp xuất khẩu.

Vài tháng trước, ông thành lập Công ty TNHH MTV Lê Minh Thơm. Không chỉ đơn thuần là mua bán hải sản, ông còn phải thực hiện đầy đủ hóa đơn, chứng từ, thanh toán chuyển khoản, lưu thông tin căn cước của chủ ghe để phục vụ truy xuất nguồn gốc theo yêu cầu của doanh nghiệp xuất khẩu. Những quy định tưởng chừng xa lạ với ngư dân ngày nào giờ đã trở thành điều kiện bắt buộc nếu muốn đưa hải sản vươn ra thị trường quốc tế.

Ông Thơm cho rằng, việc tuân thủ các quy định về chống khai thác IUU hay truy xuất nguồn gốc ban đầu khiến nhiều người còn bỡ ngỡ nhưng đó là xu thế tất yếu. Khi làm đúng quy định, hải sản mới có đầu ra ổn định, giá trị cũng được nâng lên.

Ở Vân Khánh hôm nay, mỗi người có một cách giữ nghề. Có người như ông Thơm chọn làm dịch vụ hậu cần, trở thành cầu nối giữa biển và thị trường. Có người vẫn ngày đêm bám biển, chấp hành nghiêm các quy định về khai thác, ghi nhật ký hành trình, đánh bắt đúng vùng, đúng mùa vụ để gìn giữ nguồn lợi cho mai sau.

Dẫu đứng trước bến hay lênh đênh ngoài khơi, họ vẫn chung một tình yêu với biển. Và trong sự thay đổi ấy, người ta nhận ra rằng giữ được nghề không chỉ bằng lòng can trường trước sóng gió, mà còn bằng sự chủ động thích ứng với những yêu cầu mới. Khi những chiếc ghe vẫn đều đặn rẽ sóng mỗi bình minh và trên bến, những chuyến xe chở đầy hải sản tiếp tục lăn bánh, nhịp sống của làng biển Vân Khánh vẫn được nối dài bằng khát vọng mưu sinh và niềm tin vào một nghề cá phát triển bền vững.

Bài và ảnh : AN LÂM