Nguy cơ từ thói quen dùng phần mềm lậu tưởng vô hại

Tiện lợi trước mắt, hậu quả khó lường

Chỉ với một vài cú nhấp chuột và một đường link tải về từ mạng, người dùng có thể cài đặt hệ điều hành Windows, bộ công cụ văn phòng Office hay những phần mềm đồ họa chuyên dụng mà không phải bỏ ra một đồng chi phí nào. Trong khi đó, nếu mua bản quyền đầy đủ, mỗi phần mềm có thể tốn từ vài trăm nghìn đến hàng chục triệu đồng mỗi năm, một khoản tiền không nhỏ đối với nhiều cá nhân kinh doanh nhỏ lẻ hay những người mới khởi nghiệp.

Đơn cử, một bộ Microsoft Office 365 cá nhân hiện có giá thuê bao khoảng một triệu sáu trăm nghìn đồng mỗi năm, còn bộ Adobe Creative Cloud trọn gói dành cho dân thiết kế có thể lên đến mười hai triệu đồng mỗi năm. So việc tải một bản crack miễn phí trên mạng, nhiều người cho rằng việc bỏ qua bản quyền là lựa chọn dễ hiểu để cắt giảm chi phí vận hành.

Một trang web hướng dẫn cách crack (bẻ khóa) hệ điều hành Window.

Theo số liệu được công bố, tính đến cuối tháng 5/2026, các bộ, ngành và địa phương trong cả nước đã phát hiện và xử lý hơn 1.400 vụ việc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Trong đó, gần 1.200 vụ bị xử lý hành chính và hàng chục vụ bị khởi tố hình sự. Tổng số tiền xử phạt đối với các hành vi vi phạm quyền sở hữu trí tuệ gần 13 tỷ đồng. Trị giá hàng hóa vi phạm gần 36 tỷ đồng. Số liệu trên cho thấy quy mô của vấn đề không hề nhỏ, dù phần lớn người sử dụng phần mềm lậu vẫn xem đây là chuyện bình thường, ít ai nghĩ đến hậu quả pháp lý có thể xảy đến với chính mình.

Là một designer thường xuyên làm việc với các phần mềm thuộc bộ Adobe, anh N.T.L, ngụ phường Rạch Giá, chia sẻ rằng trước đây anh từng sử dụng bản crack vì chi phí mua bản quyền khá cao so với thu nhập của một người mới vào nghề. Thời điểm mới ra trường năm 2025, anh L dùng bản bẻ khóa vì tiết kiệm được một khoản đáng kể. “Nhưng sau vài lần máy bị lỗi giữa lúc đang làm gấp deadline cho khách, dữ liệu thiết kế bị hỏng không khôi phục được, mình mới thấy cái giá phải trả không chỉ là tiền bạc, mà còn là uy tín với khách hàng”, anh N.T.L kể lại.

Theo anh L, ngoài rủi ro về lỗi phần mềm, máy tính dùng bản crack còn dễ bị nhiễm mã độc, lộ thông tin khách hàng và file thiết kế, những thiệt hại mà nhiều người làm nghề tự do khó có thể đong đếm hết được. Hiện anh đã chuyển sang sử dụng các phần mềm có bản quyền để yên tâm làm việc lâu dài.

Về khía cạnh pháp lý, luật sư Đoàn Công Thiện, nguyên Chủ nhiệm Đoàn Luật sư tỉnh cho biết, hành vi cài đặt Windows, Office và các phần mềm khác không có bản quyền để thu lợi có thể bị xử lý hình sự về tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan theo Điều 225 Bộ luật Hình sự năm 2015 đã được sửa đổi. “Người không được phép của chủ thể quyền tác giả mà sao chép hoặc phân phối tác phẩm, bản ghi âm, bản ghi hình với quy mô thương mại hoặc để thu lợi bất chính từ 50 - 300 triệu đồng, hoặc gây thiệt hại từ 100 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng, có thể bị phạt tiền tương ứng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 3 năm. Nếu phạm tội có tổ chức, phạm tội nhiều lần hoặc thu lợi bất chính từ 300 triệu đồng trở lên, mức phạt có thể tăng lên từ 300 triệu đến 1 tỷ đồng, kèm theo phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm”, luật sư Đoàn Công Thiện phân tích.

Luật sư Đoàn Công Thiện cho biết thêm, người vi phạm còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định trong thời gian từ 1 đến 5 năm. Trường hợp hành vi chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm, cá nhân vi phạm vẫn có thể bị xử phạt hành chính theo Điều 16, Nghị định 341/2025/NĐ-CP của Chính phủ, với mức phạt được tính dựa trên số lợi bất hợp pháp thu được hoặc giá trị hàng hóa vi phạm, dao động từ 5 triệu đến 50 triệu đồng đối với cá nhân và gấp đôi đối với tổ chức. Ngoài việc bị phạt tiền, tổ chức và cá nhân vi phạm còn bị buộc gỡ bỏ hoặc xóa bản gốc, bản sao vi phạm trên môi trường mạng, đồng thời phải hoàn trả khoản lợi nhuận bất hợp pháp thu được cho chủ thể quyền tác giả nếu có phát sinh.

Chuyển hướng sang giải pháp hợp pháp

Không ít người sau khi cân nhắc giữa rủi ro và lợi ích đã chủ động chuyển sang sử dụng phần mềm có bản quyền. Anh L.Đ.H, ngụ xã An Biên cho biết hiện đang sử dụng bộ Microsoft Office 365 cùng một số phần mềm văn phòng có liên quan để phục vụ công việc kinh doanh của gia đình.

Gia đình anh L.Đ.H kinh doanh nhỏ trong lĩnh vực mua bán vật tư nông nghiệp, mỗi ngày phải xử lý không ít sổ sách, hóa đơn, bảng kê hàng hóa và báo cáo công nợ với khách hàng. Trước đây, anh từng sử dụng một bản Office bẻ khóa được người quen cài giúp, chủ yếu vì nghĩ rằng công việc gia đình nhỏ lẻ thì không cần đầu tư phần mềm tốn kém. Thế nhưng sau một lần máy tính bất ngờ báo lỗi kích hoạt ngay giữa lúc đang lập bảng kê hàng cuối tháng, toàn bộ dữ liệu nhập liệu dở dang gần như phải làm lại từ đầu, anh mới bắt đầu tìm hiểu kỹ hơn về các gói phần mềm có bản quyền.

Người dùng sử dụng bộ phần mềm Office bản quyền để soạn thảo văn bản.

“Ban đầu mình cũng đắn đo vì phải trả phí thuê bao hàng năm, nhưng dùng một thời gian mới thấy thật sự đáng tiền. Office 365 cho phép đồng bộ dữ liệu trên nhiều thiết bị, được cập nhật tính năng mới liên tục và quan trọng nhất là không phải lo lắng về việc bị khóa phần mềm hay mất dữ liệu giữa lúc đang làm việc”, anh L.Đ.H chia sẻ.

Theo anh L.Đ.H, sau khi đăng ký gói Microsoft 365 dành cho gia đình, anh có thể cài đặt cùng lúc trên nhiều thiết bị, từ máy tính ở cửa hàng cho đến điện thoại và máy tính bảng dùng để kiểm hàng tại kho. Dữ liệu được lưu trữ trên OneDrive nên dù có sự cố với một thiết bị, anh vẫn có thể truy cập lại toàn bộ sổ sách trên thiết bị khác mà không lo mất mát. Anh cũng cho biết đã mua thêm một số phần mềm quản lý bán hàng và phần mềm kế toán có bản quyền để đồng bộ với hệ thống Office, giúp việc đối chiếu công nợ và xuất báo cáo cuối tháng nhanh và chính xác hơn trước.

Anh L.Đ.H cho biết, sau khi chuyển sang dùng các phần mềm có bản quyền, anh cũng yên tâm hơn khi mở rộng quy mô kinh doanh, vì không còn lo ngại các vấn đề pháp lý có thể phát sinh trong quá trình giao dịch với khách hàng và đối tác. Anh chia sẻ thêm, nhiều đối tác làm ăn lâu năm khi đến giao dịch trực tiếp tại cửa hàng cũng yên tâm hơn khi thấy hệ thống quản lý, hóa đơn, báo cáo của gia đình anh được thực hiện bài bản, minh bạch trên các phần mềm chính thống, điều mà trước đây khi còn dùng phần mềm bẻ khóa, anh ít khi nghĩ tới.

Câu chuyện của anh N.T.H và anh L.Đ.H cho thấy một thực tế, chi phí bỏ ra để sở hữu phần mềm hợp pháp, nhìn ở góc độ dài hạn, thường nhỏ hơn rất nhiều so với những thiệt hại có thể gặp phải khi sử dụng phần mềm lậu, từ rủi ro mất dữ liệu, gián đoạn công việc cho đến nguy cơ bị xử lý theo quy định của pháp luật.

Bài và ảnh: TÂY HỒ