Phụ nữ giữ nghề truyền thống

Giữ lửa nghề lò đất

Buổi sớm, con đường nhỏ dẫn vào xóm lò đất Đầu Doi, xã Hòn Đất phảng phất mùi đất ẩm. Từ xa, tiếng máy trộn đất lạch cạch vang lên, xen lẫn tiếng người gọi nhau. Giữa dãy lò xếp dài, chị Trần Thị Bưởi (36 tuổi), ngụ xã Hòn Đất ngồi chăm chút nắn từng chiếc lò đất. Đôi tay chị đưa đều, dứt khoát, vuốt lại vành miệng lò cho tròn trịa. Ngẩng đầu lên trò chuyện với chúng tôi, nhưng tay vẫn không ngừng nghỉ, chị nói: “Đất nhìn vậy chớ mỗi mẻ mỗi khác. Tôi làm quen rồi, nhiều khi không cần nhìn kỹ, chạm tay là biết cái lò này có nên hình nên dạng hay không”.

Chị Trần Thị Bưởi nắn miệng lò đất. Ảnh: BẢO TRÂN

Hơn 20 năm theo nghề, chị Bưởi gần như lớn lên cùng những mẻ lò đất ở đây. Chị kể, thuở nhỏ, thấy cha mẹ làm thì theo phụ, từ gánh đất, trộn đất đến cho đất vào khuôn, làm lâu dần thành thạo. Nay có máy móc hỗ trợ nên việc làm lò đất nhẹ hơn trước, nhưng những khâu then chốt vẫn phải dựa vào đôi tay người thợ. Là người có tay nghề vững, chị đảm nhận phần tạo hình chân đỡ (gờ kê) và vuốt miệng lò. Đây là công đoạn quyết định độ cân, độ kín và dáng sản phẩm. Ba chân phải đều và chắc để đặt vật dụng ổn định. Miệng lò cần tròn, mịn, không lệch thì khi nung mới hạn chế nứt, méo…

Có thời, xóm lò đứng trước nguy cơ mai một khi bếp gas, bếp điện, bếp từ dần thay thế bếp truyền thống, nhiều người bỏ nghề đi làm thuê. Những người còn giữ nghề đa số là phụ nữ, trong đó có chị Bưởi, lặng lẽ bám nghề qua những năm tháng khó khăn. Chị nhớ, có giai đoạn lò làm ra chất đầy mà không ai mua. Những chiếc lò xếp chồng lên nhau, ẩm dần, rồi nứt. Có hôm chị ngồi nhìn cả buổi, không dám đụng vào. “Lúc đó nghĩ chắc thôi rồi, nghề này hết sống nổi. Nhưng cha mẹ gắn bó một đời với nghề làm lò đất, tới tôi lại bỏ thì không đành”, chị Bưởi kể. Những ngày khó khăn nhất, chị cùng người trong xóm chất lò lên ghe, chạy rong ruổi theo kênh, rạch đi bán. Có chuyến đi từ sáng tới tối chỉ bán được vài chục lò, đủ tiền dầu.

Giờ đây, thị trường dần quay lại, lò đất được chuộng vì an toàn, giữ được hương vị khi nấu nướng. Dù không còn như trước, nhưng cũng giúp người làm nghề có thu nhập ổn định hơn. Mỗi ngày, chị Bưởi kiếm khoảng 400.000 - 500.000 đồng từ nghề làm lò.

Tỉ mẩn từng đòn bánh tét

Rời những bàn tay lấm đất ở xóm lò, tôi tìm đến nghề làm bánh tét ở ấp Xẻo Dinh, xã Tây Yên. Từ cổng chào ấp Xẻo Dinh vào khoảng 1km, xóm bánh tét hiện ra qua những làn khói bếp bảng lảng. Trước sân vài căn nhà, củi chất thành đống, lá chuối xếp gọn gàng. Trên bếp, những nồi bánh sôi sùng sục, khói bay nghi ngút. Vài người phụ nữ ngồi quây quần, tay thoăn thoắt gói bánh, vừa làm vừa trò chuyện rôm rả.

Giữa nhóm người ấy, chị Nguyễn Hồng Vân được nhắc đến như người gói bánh khéo tay trong xóm. Ít ai biết, trước khi ngồi bên nồi bánh này, chị từng rong ruổi với nghề nail, đi sớm về khuya. Khi hôn nhân đổ vỡ, chị trở về nhà, một mình nuôi con. “Lúc đó chỉ nghĩ làm sao có tiền lo cho con. Nhưng đi làm xa hoài không được, nên quay về học gói bánh từ những người cô, người bà”, chị Vân kể.

Những ngày đầu, chị Vân gói không chặt tay, bánh bung, nếp nhão. Có mẻ phải bỏ hết. Đêm nằm nghe con ho, chị lại loay hoay không biết mình có chọn đúng nghề không. Nhưng rồi chị vẫn ngồi lại bên bếp. Mỗi ngày của chị bắt đầu từ rất sớm. Để có mẻ bánh bán vào sáng hôm sau, chị phải chuẩn bị từ hôm trước, từ ngâm nếp, đãi đậu, nạo dừa, rửa lá chuối, chẻ dây lạt... Hiện nay, nhiều nơi dùng nguyên liệu sơ chế sẵn, nấu bánh bằng cách rút ngắn thời gian, còn chị Vân vẫn chọn cách làm truyền thống. “Bánh tét ở đây vẫn làm theo kiểu cũ. Dùng đậu không tẩy vỏ, buộc dây lạt, nấu đủ 8 tiếng. Làm vậy lâu hơn, cực hơn, nhưng bánh ngon và giữ được vị xưa”, chị Vân nói.

Hiện, mỗi ngày chị Vân nấu khoảng 70 đòn bánh tét, giá từ 30.000 - 40.000 đồng/đòn. Vào dịp lễ, tết, con số này tăng lên 300 - 400 đòn/ngày. Sau khi trừ chi phí, chị Vân thu nhập hơn 15 triệu đồng/tháng. Những năm gần đây, chị Vân bán bánh tét qua mạng xã hội. Ban đầu, chị chỉ đăng vài ảnh lên Facebook, Zalo, rồi dần dần có khách đặt từ Rạch Giá, TP. Hồ Chí Minh, Đồng Nai… Chị Vân kể: “Có lần đóng gói xong, nhìn những đòn bánh được chuyển lên xe đi xa hàng trăm cây số, tự nhiên thấy vui. Dù bán đi nhiều nơi, tôi vẫn quyết giữ cách làm cũ, theo đúng công thức của bà để vị quê nhà đi xa”.

Dẫu có lúc thăng trầm, những người phụ nữ ấy vẫn bám nghề bằng đôi tay lấm đất, bằng những đêm thức canh lửa đỏ để nghề truyền thống vẫn sống dài theo năm tháng.

BẢO TRÂN