Thông tin khí tượng thủy văn - Cơ sở để chủ động phòng chống và giảm thiểu thiệt hại do thiên tai

Nâng cao năng lực quan trắc, dự báo, cảnh báo và đưa thông tin đến đúng đối tượng, đúng thời điểm đang trở thành yêu cầu quan trọng, góp phần tăng cường khả năng chủ động của các cấp, ngành và cộng đồng trước những tác động của thời tiết, khí hậu.

Cơ sở quan trọng phục vụ phòng, chống thiên tai

Đài khí tượng Phù Liễn hiện là một trong những trung tâm nghiên cứu lớn của ngành khí tượng Việt Nam, phục vụ công tác nghiên cứu khí tượng thủy văn trên đất liền và vùng biển phía Đông Bắc Việt Nam. Ảnh: thienvanhanoi.org

Ngày 3/10/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 41 đưa Sở Thiên văn và Đài Thiên văn Phủ Liễn về trực thuộc Bộ Công chính và Giao thông với tên gọi Sở Khí tượng. Sự kiện này trở thành dấu mốc hình thành ngành Khí tượng Thủy văn Việt Nam. Ngày 3/10 hằng năm được lấy làm Ngày truyền thống ngành Khí tượng thủy văn Việt Nam.

Qua hơn 8 thập kỷ xây dựng và phát triển, thông tin khí tượng thủy văn ngày càng gắn với nhiều lĩnh vực của đời sống kinh tế-xã hội. Những thông tin về bão, mưa lớn, lũ, hạn hán, xâm nhập mặn, sóng, triều cường, nguồn nước hay diễn biến khí hậu trở thành cơ sở quan trọng phục vụ phòng, chống thiên tai, bảo đảm an toàn tính mạng, tài sản của người dân và hỗ trợ các hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Trong những năm gần đây, bão, mưa lớn, lũ, lũ quét, sạt lở đất, nắng nóng, hạn hán và xâm nhập mặn diễn biến phức tạp, nhiều hiện tượng có tính cực đoan, gây sức ép lớn đối với công tác phòng ngừa và ứng phó thiên tai. Chỉ thị số 23/CT-TTg ngày 25/5/2026 của Thủ tướng Chính phủ đánh giá năm 2024 và 2025 liên tiếp xảy ra các trận bão, mưa lũ lớn vượt mức lịch sử, ngập lụt nghiêm trọng, sạt lở đất, lũ ống, lũ quét tại nhiều địa phương, gây thiệt hại lớn về người, tài sản và cơ sở hạ tầng. Trong bối cảnh đó, dự báo và cảnh báo sớm trở thành một khâu quan trọng của phòng ngừa rủi ro thiên tai. Dự báo bão giúp chủ động phương án bảo đảm an toàn cho người dân và tàu thuyền; thông tin về mưa lớn, lũ, lũ quét, sạt lở đất hỗ trợ xác định khu vực nguy hiểm, tổ chức sơ tán; dự báo nguồn nước, hạn hán, xâm nhập mặn phục vụ sản xuất và quản lý tài nguyên nước. Thời gian cảnh báo càng sớm, thông tin càng cụ thể theo từng khu vực thì cơ quan chức năng và người dân càng có thêm cơ sở để tổ chức ứng phó.

Hiện đại hóa mạng lưới khí tượng thủy văn, nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo

Hệ thống máy đo mưa, đo bức xạ, đo nhiệt độ tự động tại Đài Khí tượng Thủy văn khu vực Bắc Trung Bộ. Ảnh: Thế Duyệt/TTXVN

Theo Cục Khí tượng Thủy văn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), đến tháng 9/2026, toàn ngành có hơn 2.800 trạm quan trắc khí tượng, thủy văn, hải văn, ra-đa... Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia cung cấp khoảng 9.000 bản tin mỗi năm, trong khi các đài khu vực và địa phương cung cấp gần 50.000 bản tin. Hệ thống này được hỗ trợ bởi Trung tâm dữ liệu đạt chuẩn Tier 3, hệ thống siêu máy tính, dữ liệu lớn và các mô hình dự báo số trị.

Mạng lưới quan trắc cũng đang được đẩy mạnh tự động hóa. Nội dung báo cáo tại Hội nghị điển hình tiên tiến của Cục Khí tượng thủy văn năm 2025 cho biết số trạm khí tượng tự động đã tăng lên 130 trạm, trạm thủy văn tự động 317 trạm, trong đó có 101 trạm nằm trong các trạm truyền thống và 216 trạm tự động độc lập; mạng lưới hải văn tự động có 26 trạm. Hằng năm, ngành kiểm định hơn 2.000 phương tiện đo các loại để phục vụ mạng lưới quan trắc.

Cùng với mở rộng mạng lưới, cách thức khai thác dữ liệu cũng thay đổi mạnh. Hệ thống dự báo hiện sử dụng đồng thời nhiều nguồn thông tin như ra-đa thời tiết, ảnh vệ tinh khí tượng, dữ liệu định vị sét, vệ tinh quỹ đạo cực và thám không vô tuyến. Năm 2025, Cục Khí tượng thủy văn đã nghiệm thu hệ thống gồm 5 phần mềm tích hợp nhằm xử lý và khai thác các nguồn dữ liệu này, phục vụ tác nghiệp dự báo. Việc kết nối các nguồn dữ liệu giúp dự báo viên có thêm cơ sở theo dõi diễn biến của mây đối lưu, mưa, dông sét và các hệ thống thời tiết nguy hiểm trong thời gian thực.

Việc ứng dụng công nghệ đã góp phần kéo dài thời gian dự báo, cảnh báo. Theo Cục Khí tượng Thủy văn, các ứng dụng công nghệ mới đã góp phần nâng thời gian dự báo bão, áp thấp nhiệt đới từ 24 giờ lên 36 giờ; với nhiều cơn bão có quỹ đạo ổn định, thời gian dự báo trước đạt 60-72 giờ. Đối với các đợt không khí lạnh gây rét đậm, rét hại, thời gian cảnh báo đạt 48-72 giờ. Ngành cũng đã phát triển công nghệ phục vụ dự báo điểm chi tiết tại khoảng 600 điểm trên toàn quốc.

Tại cuộc làm việc ngày 23/9/2026, Cục Khí tượng thủy văn xác định tiếp tục chuyển từ quan trắc thủ công sang tự động, ưu tiên khu vực miền núi, vùng biển; hiện đại hóa các trung tâm điều hành, tăng cường chia sẻ dữ liệu và ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây, mô hình số trị vào dự báo, cảnh báo.

Chuyển từ tư duy ứng phó sang quản trị rủi ro

Thông tin khí tượng thủy văn trở thành một đầu vào trực tiếp của công tác quản trị rủi ro tại cơ sở. Trong ảnh: Công trường thi công xây dựng cống Cồn Tư, xã Giao Hòa (Ninh Bình), ngày 18/5/2026. Ảnh minh họa: Công Luật/TTXVN

Kết luận số 213-KL/TW ngày 21/11/2025 của Ban Bí thư về tiếp tục thực hiện Chỉ thị số 42-CT/TW, ngày 24/3/2020 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng ngừa, ứng phó, khắc phục hậu quả thiên tai, nhấn mạnh yêu cầu tăng cường phòng ngừa, chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu và thời tiết cực đoan. Trên cơ sở đó, Nghị quyết số 116/NQ-CP ngày 29/4/2026 của Chính phủ về Kế hoạch thực hiện Kết luận số 213-KL/TW xác định chuyển từ tư duy ứng phó sang quản trị rủi ro, tăng cường phòng ngừa chủ động, coi đây là nhiệm vụ quan trọng, cấp bách, thường xuyên của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội.

Chỉ thị số 23/CT-TTg ngày 25/5/2026 của Thủ tướng Chính phủ về việc đẩy mạnh thực hiện Kết luận số 213-KL/TW yêu cầu tập trung dự báo sớm, chi tiết các loại hình thiên tai cực đoan như mưa lớn cục bộ, lũ đặc biệt lớn, sạt lở đất, lũ quét, dông, lốc; đồng thời hoàn thiện phương án ứng phó với từng loại hình thiên tai, xác định các khu vực nguy cơ cao để chủ động sơ tán, di dời người dân khi cần thiết. Chỉ thị cũng yêu cầu nâng cao chất lượng dự báo, cảnh báo và gắn chặt thông tin dự báo với chỉ đạo ứng phó.

Trước đó, Nghị quyết số 01/NQ-CP năm 2026 đặt nhiệm vụ hiện đại hóa mạng lưới khí tượng thủy văn, nâng cao năng lực quan trắc, dự báo, cảnh báo thiên tai, nhất là đối với lũ ống, lũ quét, sạt lở đất và các hiện tượng thời tiết cực đoan. Đây là sự cụ thể hóa yêu cầu đưa khoa học, công nghệ và dữ liệu vào công tác phòng ngừa rủi ro, đồng thời gắn năng lực khí tượng thủy văn với yêu cầu phát triển bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Ở cấp cơ sở, yêu cầu này càng rõ khi Luật số 146/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống thiên tai quy định kế hoạch phòng, chống thiên tai cấp xã phải cập nhật tình hình thiên tai, xác định khu vực nguy hiểm, xây dựng phương án ứng phó theo cấp độ rủi ro, tổ chức thường trực và cập nhật thông tin diễn biến thiên tai, chuẩn bị địa điểm sơ tán, tập huấn và diễn tập kỹ năng phòng, chống thiên tai. Như vậy, thông tin khí tượng thủy văn trở thành một đầu vào trực tiếp của công tác quản trị rủi ro tại cơ sở.

Từ chủ trương của Đảng đến các nhiệm vụ Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ giao, yêu cầu xuyên suốt là chuyển mạnh sang dự báo sớm, chủ động phòng ngừa và ứng phó dựa trên thông tin. Đây cũng là hướng để ngành Khí tượng thủy văn phát huy đầy đủ hơn vai trò của mình, góp phần giảm nhẹ thiệt hại do thiên tai, chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu và phục vụ phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Theo Baotintuc.vn