Nam Bộ chủ động bảo đảm nguồn nước trước nguy cơ hạn mặn

Nguồn nước trên hệ thống sông, kênh có vai trò quan trọng đối với sinh hoạt và sản xuất ở Đồng bằng sông Cửu Long.

Ở Đồng bằng sông Cửu Long, khi độ mặn trên sông, kênh tăng, thời gian có thể lấy nước ngọt cho sinh hoạt và sản xuất cũng thu hẹp. Vì vậy, thông tin cảnh báo cần đến đủ sớm để địa phương tính thời điểm lấy nước, còn người dân có thời gian chuẩn bị nguồn nước cho gia đình và đồng ruộng.

Trao đổi với phóng viên Báo Tin tức và Dân tộc, PGS.TS Nguyễn Văn Hồng, Phó Phân viện trưởng Phân viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển, phân tích những rủi ro đối với nguồn nước ở Nam Bộ trong mùa khô tới và những việc chính quyền, người dân có thể chuẩn bị từ sớm.

Thưa ông, Nam Bộ cần lưu ý những nguy cơ nào đối với nguồn nước trong mùa khô 2026 - 2027?

Đối với Nam Bộ, điều cần quan tâm là tác động của El Niño trong bối cảnh khí hậu đang ấm lên. El Niño có thể làm giảm lượng mưa, khiến mùa mưa kết thúc sớm và mùa khô kéo dài. Trong khi đó, nền nhiệt cao làm tăng bốc thoát hơi nước và nhu cầu sử dụng nước. Những yếu tố này cùng xuất hiện sẽ gây thêm sức ép đối với nguồn nước phục vụ đời sống và sản xuất.

Khi mùa mưa kết thúc sớm, thời gian bổ sung nước cho sông, hồ và hệ thống kênh bị rút ngắn. Lượng nước tích trữ trước mùa khô vì vậy có thể không đáp ứng nhu cầu sử dụng. Nếu dòng chảy từ thượng nguồn tiếp tục suy giảm, các địa phương ở hạ lưu càng gặp khó khăn trong bảo đảm nguồn nước.

Ở Đồng bằng sông Cửu Long, nguy cơ đáng chú ý là hạn hán đi cùng xâm nhập mặn, ảnh hưởng đến các cửa lấy nước sinh hoạt và tưới tiêu. Đối với Đông Nam Bộ, cần theo dõi lượng nước về các hồ chứa và khả năng đáp ứng đồng thời nhu cầu cấp nước, sản xuất, phát điện. Nguồn nước suy giảm còn đặt ra vấn đề chất lượng nước trong mùa kiệt.

Mức độ ảnh hưởng ở từng nơi phụ thuộc vào diễn biến mưa, dòng chảy, thủy triều và điều kiện khai thác, sử dụng nước. Vì vậy, địa phương cần cập nhật dự báo để đánh giá khả năng thiếu nước trên địa bàn, rà soát lượng nước đang có và nhu cầu trong mùa khô. Việc chuẩn bị phải bắt đầu khi còn điều kiện tích trữ, bổ sung nước cho hồ, kênh và các công trình cấp nước.

Nguồn nước suy giảm có thể gây ra những tác động liên hoàn nào tại Đồng bằng sông Cửu Long, thưa ông?

Khi lượng mưa trên lưu vực sông Mê Công và tại Nam Bộ giảm, lượng nước bổ sung cho sông, hồ cũng giảm theo. Dòng chảy mùa kiệt suy yếu làm giảm khả năng đẩy mặn tự nhiên của các dòng sông. Nước mặn có điều kiện xâm nhập sâu hơn, thu hẹp thời gian lấy nước ngọt cho sinh hoạt và sản xuất.

Đồng thời, nhu cầu tích trữ và sử dụng nước ở cả thượng nguồn lẫn hạ lưu đều có thể tăng trong thời kỳ khô hạn. Nguồn nước Đồng bằng sông Cửu Long chịu tác động của khí hậu trên toàn lưu vực và hoạt động điều tiết các hồ chứa thượng nguồn. Trong nội vùng, nhu cầu nước cho nông nghiệp lớn nhưng khả năng tích trữ nước ngọt còn hạn chế. Các yếu tố này khiến việc bảo đảm nguồn nước phải được xem xét ở phạm vi lưu vực.

Một vấn đề khác là chất lượng nước. Khi lưu lượng dòng chảy thấp, khả năng pha loãng chất ô nhiễm giảm. Tại những cửa lấy nước chịu ảnh hưởng mặn, trong sông vẫn có nước nhưng nguồn nước có thể không đáp ứng yêu cầu sử dụng. Điều này gây thêm áp lực đối với vận hành công trình, xử lý nước và duy trì cấp nước cho người dân.

Vì vậy, an ninh nguồn nước cần được nhìn nhận trên cả bốn phương diện: đủ lượng, bảo đảm chất lượng, cung cấp đúng thời điểm và người dân có điều kiện tiếp cận công bằng. Chỉ theo dõi mực nước hoặc lượng nước còn lại sẽ chưa phản ánh đầy đủ nguy cơ thiếu nước có thể sử dụng.

Các địa phương cần kết hợp thông tin về dòng chảy, độ mặn, chất lượng nước với vị trí công trình cấp nước và vùng sản xuất. Qua đó, cơ quan quản lý có thể xác định công trình nào có nguy cơ không lấy được nước, khu vực nào cần nguồn dự phòng để chuẩn bị phương án phù hợp.

Các địa phương cần điều chỉnh sản xuất nông nghiệp như thế nào để người dân chủ động thích ứng với hạn mặn?

Đối với nông nghiệp, yêu cầu trước hết là tính toán khả năng bảo đảm nước cho mùa vụ. Nắng nóng, hạn hán làm suy giảm nguồn nước, trong khi xâm nhập mặn ảnh hưởng đến việc lấy nước ngọt ở những vùng sản xuất ven sông, ven biển. Nếu xuống giống mà chưa cân đối được nguồn nước, người dân có thể gặp khó khăn khi cây trồng bước vào giai đoạn cần tưới.

Vì vậy, tại các khu vực có nguy cơ nhiễm mặn, địa phương cần hướng dẫn lịch thời vụ phù hợp, đặc biệt với vụ đông xuân sắp tới. Thời điểm xuống giống phải gắn với dự báo nguồn nước và điều kiện thực tế của từng vùng. Thông tin cảnh báo cần đến với người dân đủ sớm để họ có căn cứ lựa chọn và điều chỉnh kế hoạch sản xuất.

Người dân cần chủ động bảo đảm nguồn nước phục vụ sản xuất lúa trong mùa khô.

Cùng với lịch gieo trồng, cần cân nhắc cơ cấu cây trồng phù hợp với điều kiện nguồn nước, trong đó có những cây trồng chịu hạn, chịu mặn. Việc lựa chọn phải căn cứ vào đặc điểm từng khu vực và khả năng cấp nước. Đây là hướng thích ứng cần được tính toán cùng với các giải pháp tích trữ và sử dụng nước.

Những nơi có điều kiện cần chủ động giữ nước ngọt trong hồ, kênh và công trình phù hợp để phục vụ sản xuất khi nguồn cấp tự nhiên suy giảm. Các hình thức tích trữ phân tán ở hộ gia đình và vùng sản xuất cũng cần được quan tâm, phù hợp với điều kiện địa phương.

Chuyển từ ứng phó sang thích ứng đòi hỏi đưa nguy cơ hạn mặn vào kế hoạch sản xuất ngay từ đầu. Chính quyền địa phương cần sử dụng thông tin dự báo để hướng dẫn thời vụ, chuẩn bị nguồn nước và điều chỉnh phương án khi diễn biến thực tế thay đổi. Người dân cũng cần thường xuyên cập nhật thông tin để chủ động trong quá trình canh tác.

Đối với nước sinh hoạt, địa phương và đơn vị cấp nước cần ưu tiên những giải pháp nào, thưa ông?

Ưu tiên trước hết là bảo đảm an toàn nguồn nước sinh hoạt và các nhu cầu thiết yếu của người dân. Các địa phương cần rà soát những điểm cấp nước tập trung, xác định khu vực có nguy cơ thiếu nước, đồng thời tính toán khả năng cung cấp của các công trình hiện có trong mùa khô.

Các nhà máy nước cần chủ động theo dõi diễn biến nguồn nước, nhất là độ mặn tại cửa lấy nước, để bố trí thời điểm khai thác phù hợp. Thông tin về dòng chảy, thủy triều và chất lượng nước phải gắn với kế hoạch vận hành. Khi điều kiện cho phép, đơn vị cấp nước cần tranh thủ lấy và tích trữ nước ngọt để có nguồn sử dụng trong thời gian bất lợi.

Vận hành cống ngăn mặn, trữ ngọt phù hợp với diễn biến thủy triều và độ mặn, bảo đảm nguồn nước phục vụ sinh hoạt và sản xuất.

Đối với vùng ven biển, địa phương cần quan tâm hạ tầng tích trữ nước, đồng thời chuẩn bị phương án cấp nước dự phòng. Những khu vực vùng sâu, ven biển có nguy cơ thiếu nước cần được rà soát để sẵn sàng hỗ trợ, kể cả phương án vận chuyển nước ngọt khi cần thiết. Việc chuẩn bị sớm giúp địa phương chủ động hơn khi nguồn cấp tại chỗ gặp khó khăn.

Về lâu dài, cần quản lý tổng hợp lưu vực, phối hợp vận hành các hồ chứa phục vụ nhiều mục tiêu. Với Đông Nam Bộ, các hồ Trị An, Dầu Tiếng và Phước Hòa có vai trò quan trọng trong bảo đảm nguồn nước. Đối với lưu vực sông Mê Công, cần thúc đẩy chia sẻ dữ liệu về vận hành hồ chứa thượng nguồn để hỗ trợ dự báo và điều hành ở hạ lưu.

Bên cạnh đó, cần hạn chế khai thác nước dưới đất quá mức, gắn bảo đảm nguồn nước với giảm nguy cơ sụt lún ở Đồng bằng sông Cửu Long. Bảo vệ đất ngập nước, hành lang ven sông và duy trì dòng chảy môi trường cũng là những giải pháp cần quan tâm trong quản lý nguồn nước lâu dài.

Theo ông, công tác dự báo và cảnh báo sớm cần thay đổi như thế nào để hỗ trợ hiệu quả việc phòng ngừa thiệt hại?

Người dân, chính quyền địa phương và các đơn vị sử dụng nước cần thường xuyên cập nhật bản tin của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia và Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Những thông tin về mưa, nguồn nước, thủy triều và xâm nhập mặn là căn cứ để bố trí thời vụ, tích trữ nước và tổ chức lấy nước phù hợp.

Cảnh báo cần gắn với phương án hành động cụ thể. Chúng tôi đề xuất tăng cường giám sát liên ngành, thường xuyên cập nhật diễn biến El Niño, La Niña, dòng chảy sông Mê Công, mực nước hồ và độ mặn cửa sông. Các dữ liệu này cần được kết nối với thông tin về công trình cấp nước, vùng sản xuất để nhận diện sớm những nơi có nguy cơ bị ảnh hưởng.

Trên cơ sở đó, địa phương cần xác định ngưỡng kích hoạt biện pháp ứng phó, như điều chỉnh lịch gieo trồng, tăng cường tích trữ hoặc phân phối nước dự phòng. Khi có dấu hiệu nguồn nước chạm ngưỡng rủi ro, cơ quan quản lý có căn cứ triển khai phương án đã chuẩn bị.

Qua các đợt hạn mặn trước đây, có thể thấy vai trò của thông tin và sự chuẩn bị. Trong giai đoạn 2019 - 2020, chính quyền và người dân đã chủ động hơn trong tiếp nhận cảnh báo, xây dựng phương án ứng phó so với đợt hạn mặn 2015 - 2016. Kinh nghiệm này cần tiếp tục được vận dụng trong mùa khô 2026 - 2027.

Các cơ quan truyền thông cần phổ biến kịp thời cảnh báo để người dân hiểu nguy cơ và biết cách chuẩn bị. Khi thông tin đến sớm và gắn với hướng dẫn phù hợp từng địa bàn, người dân có thể chủ động điều chỉnh sản xuất, dự trữ nước sinh hoạt qua đó góp phần giảm thiệt hại do hạn mặn và thiếu nước.

Xin trân trọng cảm ơn ông!

Theo TTXVN