Khu di tích khảo cổ Óc Eo - Ba Thê: Khẳng định vị thế của di sản trên bản đồ văn hóa nhân loại

Nhà trưng bày văn hóa Óc Eo. Ảnh: PV

Cuộc đối thoại quan trọng trong tiến trình đề cử di sản thế giới

Tỉnh An Giang đang khẩn trương hoàn thiện hồ sơ đề cử Khu di tích khảo cổ Óc Eo - Ba Thê. Từng báo cáo khoa học, bản đồ, tư liệu khảo cổ, tài liệu pháp lý và phương án quản lý di sản tiếp tục được rà soát, đối chiếu nhằm bảo đảm tính thống nhất, chính xác và sức thuyết phục của hồ sơ trước các chuyên gia quốc tế.

Đây là chặng đường đặc biệt quan trọng trong quá trình đề cử di sản. Bởi một di tích muốn được UNESCO ghi danh không chỉ cần có giá trị lịch sử, văn hóa nổi bật, mà còn phải chứng minh được giá trị nổi bật toàn cầu, tính xác thực, tính toàn vẹn và khả năng bảo tồn lâu dài.

Sau chuyến khảo sát thực địa của chuyên gia ICOMOS từ ngày 17 đến 24/8/2026, hồ sơ đề cử Óc Eo - Ba Thê tiếp tục bước vào giai đoạn đánh giá chuyên sâu. Những khuyến nghị của chuyên gia đặt ra yêu cầu An Giang phải làm rõ hơn các luận cứ khoa học, phạm vi khu vực đề cử, cơ chế bảo vệ pháp lý, tình trạng bảo tồn, quản lý di tích và sự tham gia của cộng đồng.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh An Giang Lê Văn Phước phát biểu kết luận tại cuộc họp Ban Điều hành xây dựng Hồ sơ đề cử Khu di tích khảo cổ Óc Eo - Ba Thê. Ảnh: PHƯƠNG LAN

Ngày 5/11, tại cuộc họp Ban Điều hành xây dựng hồ sơ đề cử, Phó Chủ tịch UBND tỉnh An Giang Lê Văn Phước yêu cầu các cơ quan, đơn vị tập trung hoàn thiện những nhiệm vụ trọng tâm, chuẩn bị chu đáo cho vòng đối thoại với ICOMOS. Theo báo cáo của Ban Quản lý Di tích Văn hóa Óc Eo, tỉnh đã hoàn thành báo cáo giải trình, bổ sung 8 nội dung theo yêu cầu và gửi đến Trung tâm Di sản thế giới cùng ICOMOS trước thời hạn ngày 2/11.

Đáng chú ý, cuộc đối thoại với Hội đồng Chuyên gia ICOMOS dự kiến diễn ra ngày 28/11 tại Paris, kết hợp trực tiếp và trực tuyến. Đây là cơ hội để đoàn công tác Việt Nam giải trình, làm rõ những vấn đề chuyên môn mà các chuyên gia quốc tế quan tâm, đồng thời bảo vệ những luận cứ khoa học trong hồ sơ đề cử.

Lãnh đạo tỉnh yêu cầu Ban Quản lý Di tích Văn hóa Óc Eo phối hợp chặt chẽ với đơn vị tư vấn, các chuyên gia và nhà khoa học xây dựng kịch bản đối thoại chi tiết; chuẩn bị đầy đủ tài liệu, phương án giải trình và phân công nhiệm vụ cụ thể. Đặc biệt, việc sử dụng thuật ngữ chuyên môn, ngôn ngữ đối ngoại và cách trình bày các luận cứ khoa học phải bảo đảm chính xác, rõ ràng, thuyết phục, thể hiện tinh thần cầu thị và trách nhiệm.

Những yêu cầu này cho thấy An Giang không xem đối thoại quốc tế đơn thuần là một thủ tục trong quy trình xét duyệt, mà là bước quan trọng để chứng minh năng lực nghiên cứu, quản lý và bảo tồn di sản theo các chuẩn mực quốc tế.

Óc Eo - Ba Thê, dấu tích một nền văn minh từng kết nối thế giới

Sức hấp dẫn của Óc Eo - Ba Thê không chỉ nằm ở những hiện vật khảo cổ được phát hiện qua nhiều cuộc khai quật, mà còn ở câu chuyện lịch sử rộng lớn được phản ánh qua hệ thống di tích, dấu tích đô thị cổ và những mối giao lưu văn hóa, thương mại trong quá khứ.

Tọa lạc trên vùng đất Thất Sơn và đồng bằng phía Tây Nam của An Giang ngày nay, khu di tích khảo cổ Óc Eo - Ba Thê là một trong những địa điểm khảo cổ quan trọng hàng đầu ở Nam Bộ, cung cấp những bằng chứng vật chất quan trọng về sự hình thành, phát triển của văn hóa Óc Eo và các mối quan hệ lịch sử, văn hóa, kinh tế của khu vực này trong bối cảnh vương quốc Phù Nam thời cổ đại.

Hội đồng thẩm định hiện vật thuộc nền văn hóa Óc Eo do nhân dân hiến tặng giai đoạn 2024 - 2026 thực hiện nhiệm vụ thẩm định. Ảnh: PHƯƠNG LAN

Từ các dấu tích kiến trúc, nền móng công trình, di vật sinh hoạt, tượng thờ, đồ trang sức đến những hiện vật có nguồn gốc từ nhiều vùng văn hóa khác nhau, Óc Eo phản ánh một không gian cư trú, sản xuất, tín ngưỡng và giao thương phát triển. Đặc biệt, những phát hiện khảo cổ cho thấy khu vực này từng có mối liên hệ với mạng lưới giao thương rộng lớn, kết nối Đông Nam Á với các khu vực Nam Á và những trung tâm văn minh khác. Điều đó cho thấy cư dân cổ ở vùng đất này không sống biệt lập, mà đã tham gia vào những dòng chảy kinh tế, văn hóa xuyên khu vực từ rất sớm.

Giá trị của Óc Eo - Ba Thê vì vậy không chỉ thuộc về lịch sử địa phương hay lịch sử Nam Bộ. Di sản còn góp phần cung cấp bằng chứng quan trọng về sự giao lưu, tiếp biến văn hóa, quá trình hình thành các trung tâm đô thị cổ và vai trò của vùng đất Nam Bộ trong mạng lưới thương mại quốc tế thời cổ đại. Đây chính là một trong những nền tảng để xây dựng luận chứng về giá trị nổi bật toàn cầu của di sản.

Tuy nhiên, trong quá trình thẩm định quốc tế, những nhận định về giá trị lịch sử không thể chỉ dừng lại ở sự phong phú của hiện vật hay quy mô của các phát hiện khảo cổ. Điều quan trọng là phải chứng minh được tính đại diện, tính độc đáo và ý nghĩa của Óc Eo - Ba Thê trong tương quan với những di sản khảo cổ khác trên thế giới. Nói cách khác, câu chuyện về Óc Eo phải được kể bằng ngôn ngữ khoa học có khả năng đối thoại với thế giới, trên cơ sở những bằng chứng khảo cổ xác thực, được kiểm chứng và có hệ thống.

Không chỉ hoàn thiện hồ sơ, phải hoàn thiện cả năng lực bảo tồn

Một trong những thách thức lớn nhất đối với An Giang hiện nay là làm sao bảo đảm sự thống nhất giữa hồ sơ đề cử và thực tiễn quản lý, bảo tồn di sản. Bởi UNESCO không chỉ xem xét những giá trị được trình bày trong hồ sơ, mà còn quan tâm đến khả năng bảo vệ di sản trước những tác động của quá trình phát triển kinh tế - xã hội, đô thị hóa, hoạt động xây dựng và những biến đổi của môi trường tự nhiên.

Đối với một quần thể khảo cổ có phạm vi rộng và nhiều thành phần di tích như Óc Eo - Ba Thê, công tác bảo tồn càng đặt ra yêu cầu cao hơn. Không ít dấu tích khảo cổ nằm dưới lòng đất, chưa được khai quật hoặc mới được nghiên cứu một phần. Vì vậy, bảo vệ di sản khảo cổ không chỉ là bảo vệ những di tích đã được phát hiện mà còn phải bảo vệ tiềm năng khảo cổ của toàn bộ khu vực có giá trị di sản.

Công nhân cẩn trọng làm sạch tầng văn hóa khảo cổ dưới sự hướng dẫn của các chuyên gia. Ảnh: PHƯƠNG LAN

Theo chỉ đạo của lãnh đạo tỉnh, các sở, ngành và địa phương phải tiếp tục rà soát quy định quản lý di tích, tăng cường kiểm soát đất đai, trật tự xây dựng, bảo vệ cảnh quan và môi trường sinh thái tại khu vực di tích cùng vùng đệm. Đồng thời, khẩn trương hoàn thiện kế hoạch nghiên cứu, khai quật khảo cổ và xây dựng cơ chế phối hợp giữa các đơn vị có liên quan. Đặc biệt, công tác bảo tồn phải được thực hiện trên tinh thần thận trọng, khoa học, tránh chạy theo các công trình phục dựng thiếu căn cứ hoặc những hoạt động khai thác du lịch có nguy cơ làm tổn hại đến tính xác thực của di sản.

Một di sản khảo cổ có giá trị không phải là nơi càng xây dựng nhiều công trình càng trở nên hấp dẫn. Đôi khi, giá trị lớn nhất lại nằm trong những lớp đất, những dấu tích tưởng chừng bình thường nhưng chứa đựng thông tin quý giá về đời sống cư dân cổ. Do đó, cần xác định rõ nguyên tắc: Bảo tồn là nền tảng, điều kiện tiên quyết của phát huy giá trị di sản.

Di sản thế giới phải thuộc về cộng đồng

Một nội dung quan trọng khác trong hành trình đưa Óc Eo - Ba Thê đến với UNESCO là phát huy vai trò của cộng đồng dân cư trong bảo vệ và quản lý di sản.

Trên thực tế, người dân sinh sống trong và xung quanh khu vực di tích vừa là chủ thể gắn bó với không gian văn hóa, vừa là lực lượng trực tiếp tham gia gìn giữ những giá trị di sản. Nếu cộng đồng không hiểu, không đồng hành và không được hưởng lợi từ quá trình bảo tồn thì việc quản lý di sản khó có thể đạt hiệu quả bền vững. Bởi vậy, cần vượt qua cách tiếp cận xem di sản chỉ là đối tượng quản lý của các cơ quan chuyên môn. Di sản phải trở thành một phần trong đời sống cộng đồng, được người dân nhận diện, trân trọng và chủ động bảo vệ.

Học sinh nghe thuyết minh về các hiện vật tại Nhà trưng bày văn hóa Óc Eo.

Điều này đòi hỏi An Giang phải quan tâm hơn đến công tác tuyên truyền, giáo dục di sản trong trường học; tổ chức các hoạt động trải nghiệm, nghiên cứu, tìm hiểu văn hóa Óc Eo; đồng thời tạo điều kiện để người dân tham gia các hoạt động du lịch, dịch vụ và sinh kế phù hợp với yêu cầu bảo tồn.

Khi người dân có thể phát triển kinh tế từ những giá trị văn hóa mà họ đang gìn giữ, di sản sẽ có thêm nguồn lực và động lực để được bảo vệ lâu dài. Đây cũng là hướng đi để kết nối Óc Eo - Ba Thê với các không gian du lịch đặc sắc khác của An Giang, từ vùng Thất Sơn, núi Cấm, Tri Tôn, Tịnh Biên đến Châu Đốc và những điểm đến văn hóa, tâm linh của tỉnh. Tuy nhiên, phát triển du lịch di sản phải dựa trên sức chịu tải của khu vực, có quy hoạch và kiểm soát phù hợp, không để áp lực thương mại hóa làm suy giảm giá trị khảo cổ.

Một khi được UNESCO ghi danh, Óc Eo - Ba Thê sẽ có thêm cơ hội quảng bá hình ảnh, thu hút nghiên cứu, hợp tác quốc tế và phát triển du lịch. Nhưng danh hiệu ấy cũng đồng nghĩa với trách nhiệm lớn hơn trong bảo tồn, quản lý và thực hiện những cam kết lâu dài đối với cộng đồng quốc tế.

Đặc biệt, đưa Óc Eo - Ba Thê trở thành di sản văn hóa thế giới không chỉ là khát vọng của An Giang, mà còn là trách nhiệm gìn giữ một phần ký ức lịch sử của dân tộc. Từ những dấu tích khảo cổ trên vùng đất Nam Bộ, câu chuyện về một nền văn minh từng phát triển và giao lưu rộng mở cần được tiếp tục nghiên cứu, bảo tồn và giới thiệu đến bạn bè quốc tế. Bởi, giá trị lớn nhất của di sản không chỉ nằm ở tấm bằng được UNESCO ghi danh, mà còn ở những gì chúng ta hiểu được về quá khứ, gìn giữ được cho hiện tại và trao truyền nguyên vẹn cho các thế hệ tương lai.

ANH KHÔI