Đề án Một triệu ha bước vào giai đoạn tăng tốc, định hình lộ trình nhân rộng

Thành phố Cần Thơ đã tham gia Đề án với diện tích hơn 170.877ha, có 171 tổ hợp tác, hợp tác xã. (Ảnh: VĂN ÚT)

Ngày 11/11, tại thành phố Cần Thơ, Hiệp hội ngành hàng lúa gạo Việt Nam (VIETRISA) phối hợp Viện Nghiên cứu lúa gạo quốc tế (IRRI) tổ chức Hội thảo tham vấn “Phương pháp xây dựng quy trình canh tác lúa chất lượng cao và phát thải thấp theo tiểu vùng sản xuất dựa trên Quyết định 4043 thuộc Đề án Một triệu ha và dự kiến lộ trình nhân rộng giai đoạn 2027-2030 vùng Đồng bằng sông Cửu Long”.

Hội thảo có sự tham gia của khoảng 150 đại biểu đến từ các cơ quan thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, các sở, ngành, chính quyền địa phương, hợp tác xã của sáu tỉnh, thành phố gồm Cần Thơ, An Giang, Đồng Tháp, Vĩnh Long, Cà Mau và Tây Ninh, cùng các viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và đối tác phát triển.

Mục tiêu trọng tâm là thống nhất phương pháp, nguyên tắc và biểu mẫu chung, làm cơ sở để các địa phương xây dựng quy trình canh tác phù hợp với điều kiện từng tiểu vùng, đồng thời xác định lộ trình nhân rộng giai đoạn 2027-2030. Hội thảo chưa đặt mục tiêu phân bổ ngay diện tích hay chỉ tiêu cụ thể cho từng địa phương mà tập trung tạo nền tảng khoa học và dữ liệu cho các bước tham vấn tiếp theo.

Quang cảnh hội thảo. (Ảnh: VĂN ÚT)

Chuyển trọng tâm từ mở rộng diện tích sang chất lượng

Theo số liệu được IRRI tổng hợp, đến tháng 8/2026, Đề án Một triệu ha đã có khoảng 421.000ha tham gia, nhưng diện tích đáp ứng đầy đủ các tiêu chí mới đạt khoảng 68.000ha, tương đương 16%.

Các mô hình triển khai bước đầu cho thấy tiềm năng giảm lượng giống gieo sạ, tiết kiệm nước, nâng cao năng suất, lợi nhuận và giảm phát thải khí nhà kính. Tuy nhiên, hiệu quả còn khác nhau tùy địa bàn và mùa vụ. Khoảng cách giữa diện tích tham gia và diện tích đáp ứng đầy đủ tiêu chí cho thấy yêu cầu cấp thiết phải chuyển từ chạy theo quy mô sang nâng cao chất lượng, bảo đảm kết quả có thể đo lường và kiểm chứng.

Đặc thù sản xuất của Đồng bằng sông Cửu Long đặt ra yêu cầu không thể áp dụng một quy trình đồng nhất cho toàn vùng. Điều kiện đất đai, nguồn nước, mùa vụ và hệ thống canh tác có sự khác biệt rõ rệt giữa vùng phù sa ngọt, vùng đất phèn, khu vực ngập lũ, ven biển chịu ảnh hưởng của xâm nhập mặn và các mô hình lúa-tôm, lúa-cá.

Trên cơ sở quy trình ban hành theo Quyết định 4043, các địa phương cần duy trì những tiêu chí, nguyên tắc chung của Đề án, đồng thời điều chỉnh biện pháp kỹ thuật phù hợp từng điều kiện sản xuất. Các nội dung cần chú trọng gồm lựa chọn giống, thời vụ, kỹ thuật gieo sạ, cơ giới hóa, quản lý phân bón, nước tưới, bảo vệ thực vật, thu hoạch và quản lý rơm rạ.

Bà Nguyễn Thị Giang, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Cần Thơ phát biểu tại hội thảo. (Ảnh: VĂN ÚT)

Chẳng hạn, tại vùng đất phèn cần lưu ý nguy cơ khi rút nước quá sâu; trong khi khu vực ven biển phải ưu tiên bố trí lịch thời vụ và quản lý nguồn nước phù hợp với diễn biến độ mặn. Mọi điều chỉnh cần dựa trên cơ sở khoa học, thực tiễn sản xuất và được kiểm chứng trên đồng ruộng.

Bà Nguyễn Thị Giang, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Cần Thơ cho biết, hội thảo là dịp trao đổi những khó khăn, thách thức, thống nhất cách xây dựng quy trình canh tác phù hợp từng tiểu vùng, hướng đến phát triển bền vững vùng chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh. Qua đó, góp phần đổi mới phương thức sản xuất, nâng cao chất lượng lúa gạo, giảm chi phí, sử dụng hiệu quả tài nguyên và tăng thu nhập cho nông dân.

Cần Thơ hiện có diện tích gieo trồng lúa hằng năm hơn 700.000ha, sản lượng hơn 4,6 triệu tấn. Thành phố đã tham gia Đề án với diện tích hơn 170.877ha, có 171 tổ hợp tác, hợp tác xã. Thời gian qua, địa phương tập trung rà soát vùng sản xuất, vận động nông dân tham gia liên kết, giảm lượng giống gieo sạ, sử dụng phân bón hợp lý, quản lý nước và thu gom rơm rạ.

Giải pháp công nghệ thu hoạch góp phần giảm chi phí sản xuất, nâng cao hiệu quả trong chuỗi giá trị lúa gạo. (Ảnh: VĂN ÚT)

Đáng chú ý, thành phố từng bước ứng dụng công nghệ số trong sản xuất như IoT quản lý nước đồng ruộng, thiết bị bay không người lái (drone) phục vụ gieo sạ và các công cụ hỗ trợ đánh giá, sử dụng phân bón. Những giải pháp này góp phần giảm chi phí sản xuất, nâng cao hiệu quả và tăng tính minh bạch trong chuỗi giá trị lúa gạo.

Theo bà Nguyễn Thị Giang, việc xây dựng khung kỹ thuật chung là cần thiết, nhưng phân chia tiểu vùng phải căn cứ vào điều kiện đất đai, nguồn nước, hệ thống thủy lợi, mùa vụ và phương thức canh tác, không chỉ dựa trên địa giới hành chính. Lộ trình nhân rộng cũng cần xuất phát từ mức độ sẵn sàng thực tế, bao gồm năng lực hợp tác xã, cơ sở hạ tầng thủy lợi, máy móc, dịch vụ kỹ thuật và khả năng liên kết doanh nghiệp.

Xây dựng lộ trình nhân rộng dựa trên dữ liệu

Tại hội thảo, các đại biểu tập trung thảo luận ba nhóm nội dung chính: Xây dựng lộ trình nhân rộng theo từng tiểu vùng và cấp xã, đối chiếu hiện trạng năm 2026 với các mốc triển khai từ năm 2027 đến 2030; đề xuất điều chỉnh, bổ sung kỹ thuật so với Quy trình 4043; đồng thời lựa chọn phương pháp đánh giá, báo cáo và kiểm chứng kết quả.

Các công cụ như MRV, ViRiCert cùng hệ thống đánh giá mức độ đáp ứng tiêu chí được xem là cơ sở quan trọng để theo dõi tiến độ, đo lường hiệu quả và bảo đảm tính thống nhất giữa các địa phương.

Tiến sĩ Nguyễn Văn Hùng, chuyên gia cao cấp của IRRI, nhấn mạnh: “Điều cốt lõi không chỉ là có bao nhiêu ha tham gia, mà là bao nhiêu héc-ta thực sự đáp ứng các tiêu chí chất lượng cao và phát thải thấp”. Theo ông, phương châm cần hướng đến là “chất lượng trước, quy mô sau”; địa phương đủ điều kiện có thể triển khai trước, những nơi còn hạn chế cần được đầu tư đúng điểm nghẽn. Lộ trình phải dựa trên dữ liệu, có khả năng đo lường và kiểm chứng, bảo đảm lợi ích thực chất cho nông dân và môi trường.

Bên cạnh kỹ thuật canh tác, liên kết chuỗi giá trị cũng được xác định là yếu tố quyết định tính bền vững của Đề án. Hợp tác xã, doanh nghiệp, dịch vụ cơ giới hóa, hệ thống khuyến nông và thị trường tiêu thụ cần được kết nối chặt chẽ để nâng cao chất lượng sản phẩm, truy xuất nguồn gốc và gia tăng giá trị hạt gạo.

Ông Lê Thanh Tùng, Chủ tịch Hiệp hội ngành hàng lúa gạo Việt Nam (VIETRISA) phát biểu tại hội thảo. (Ảnh: VĂN ÚT)

Ông Lê Thanh Tùng, Chủ tịch VIETRISA, nhận định Đề án Một triệu ha là cơ hội nâng cao giá trị và vị thế gạo Việt Nam. Sản xuất xanh chỉ có thể phát triển bền vững khi gắn với liên kết chuỗi giá trị, chất lượng đồng đều, truy xuất nguồn gốc và thị trường tiêu thụ. Trong đó, doanh nghiệp và hợp tác xã giữ vai trò then chốt để chuyển hóa kết quả sản xuất trên đồng ruộng thành giá trị kinh tế cho người trồng lúa.

Trên cơ sở kết quả tham vấn, VIETRISA và IRRI cùng các đối tác sẽ tiếp tục hoàn thiện khung nguyên tắc, biểu mẫu và phương pháp đánh giá dùng chung. Các địa phương tiến hành rà soát dữ liệu, đánh giá mức độ sẵn sàng của từng tiểu vùng, xã và hợp tác xã, từ đó tổ chức tham vấn chuyên sâu, xây dựng quy trình kỹ thuật và lộ trình triển khai hằng năm.

Kết quả tổng hợp từ sáu tỉnh, thành phố sẽ góp phần hình thành kế hoạch nhân rộng Đề án tại Đồng bằng sông Cửu Long giai đoạn 2027-2030 theo hướng có trọng tâm, khả thi. Trong đó, chất lượng áp dụng, hiệu quả kinh tế và kết quả giảm phát thải sẽ là những thước đo quan trọng, thay vì chỉ tập trung vào diện tích tham gia.

Theo Báo Nhân Dân