Vì sao formaldehyde không còn chỗ đứng trong điều trị nha khoa hiện đại?

Formaldehyde và các dẫn xuất của nó, như paraformaldehyde, từng được sử dụng trong một số chế phẩm diệt tủy được quảng bá là ‘không chứa arsenic’, hoặc với mục đích sát khuẩn ống tủy trong giai đoạn lịch sử trước đây.

Tuy nhiên cùng với sự tiến bộ mạnh mẽ của khoa học y sinh và sự thay đổi trong quan điểm lấy người bệnh làm trung tâm, chất này ngày nay không còn được chấp nhận trong nha khoa.

Hóa chất này được sản xuất công nghiệp với lượng lớn, chủ yếu dùng làm chất bảo quản, khử trùng và nguyên liệu trong sản xuất nhựa, keo dán. Trong nha khoa, formaldehyde thường xuất hiện trong các chế phẩm như formocresol (hỗn hợp giữa formaldehyde và cresol) hoặc paraformaldehyde trong các paste trám bít ống tủy.

Ứng dụng của formaldehyde trong nha khoa

Formaldehyde từng được sử dụng trong điều trị nội nha và lấy tủy buồng răng sữa trong giai đoạn trước, tuy nhiên vật liệu này hiện nay đang dần bị loại bỏ và thay thế bằng các vật liệu sinh học an toàn hơn.

Nó hoạt động bằng cách cố định protein trong tủy răng, ngăn ngừa nhiễm trùng. Ngoài ra, formaldehyde còn được ứng dụng làm sealers như trong các loại paste để làm đông tụ protein và khử trùng, giúp bịt kín ống tủy trong điều trị nội nha không phẫu thuật. Những chế phẩm này từng phổ biến vì khả năng diệt khuẩn mạnh và dễ sử dụng.

Tuy nhiên, theo hướng dẫn của Hiệp hội Nội nha Mỹ (AAE), các vật liệu chứa paraformaldehyde hiện nay không còn được khuyến cáo sử dụng trong điều trị nội nha.

Các tác động tiêu cực của formaldehyde tới sức khỏe

Formaldehyde là chất gây kích ứng mạnh, gây bỏng mắt, mũi và da ở nồng độ thấp. Tiếp xúc ngắn hạn có thể gây ho, khó thở, và dị ứng. Tiếp xúc dài hạn ở mức thấp có thể dẫn đến hen suyễn và các vấn đề hô hấp.

Quan trọng hơn, formaldehyde được chứng minh gây ung thư ở người, chủ yếu qua đường hô hấp như ung thư vòm họng và bệnh bạch cầu. Paraformaldehyde khi phân hủy sẽ giải phóng formaldehyde, gây độc thần kinh và nguy cơ gây đột biến gene nếu bị đẩy ra ngoài ống tủy.

Trong nha khoa, thực tế lâm sàng và các nghiên cứu khoa học đã cho thấy formaldehyde không chỉ tác động lên mô tủy mà còn có khả năng khuếch tán ra ngoài phạm vi mong muốn. Khi thoát qua chóp răng hoặc các ống tủy phụ, chất này có thể gây hoại tử mô quanh chóp, viêm xương, tiêu xương và tổn thương mô mềm.

Đáng lo ngại hơn, có thể gây tổn thương thần kinh dẫn đến dị cảm hoặc mất cảm giác kéo dài đã được ghi nhận trong một số trường hợp. Những biến chứng này thường khó kiểm soát, không thể dự đoán chính xác mức độ và trong nhiều trường hợp để lại hậu quả không hồi phục cho người bệnh.

Các khuyến cáo từ các hiệp hội trên thế giới

Các tổ chức quốc tế uy tín đã đưa ra các cảnh báo rõ ràng về formaldehyde và paraformaldehyde trong nha khoa.

Hiệp hội Nội nha Hoa Kỳ khuyến cáo các bác sĩ nên tránh sử dụng sealer hoặc paste chứa paraformaldehyde vì chúng không đạt mức tiêu chuẩn nhằm mục đích điều trị (below the standard of care) và có độc tính cao, có khả năng gây tổn thương DNA và được xếp vào nhóm chất gây ung thư ở người.

Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế năm 2006 đã phân loại formaldehyde vào Nhóm 1 (Carcinogenic to humans - chắc chắn gây ung thư cho con người), dựa trên bằng chứng từ những nghiên cứu dịch tễ và cơ chế sinh học.

Hiệp hội Nội nha châu Âu không nêu đích danh formaldehyde, nhưng khẳng định rõ rằng việc diệt tủy hoặc biến đổi hóa học mô tủy bằng các vật liệu có độc tính là không có chỉ định trong thực hành nội nha hiện đại. ESE khuyến cáo nên ưu tiên vật liệu có khả năng tương thích sinh học và an toàn cho sức khỏe người bệnh.

Nhìn chung, các guideline này đều cho rằng việc sử dụng formaldehyde hoặc paraformaldehyde là không có chỉ định, dưới chuẩn điều trị, không an toàn cho người bệnh.

Khuyến nghị sử dụng của formaldehyde

Từ đầu thế kỷ 20, formaldehyde đã được giới thiệu trong nha khoa như một chất diệt tủy thay thế arsenic, đặc biệt là trong lĩnh vực nha khoa trẻ em. Đến khoảng những năm 1980 đến 1990, bắt đầu xuất hiện các nghiên cứu chỉ ra nguy cơ gây ung thư ở nhóm bệnh nhân được điều trị nội nha có sử dụng formaldehyde, dẫn đến việc ứng dụng loại chất này trong lĩnh vực nha khoa đã được đánh giá lại bởi IARC và AAE.

Trong khoảng từ năm 2004 đến 2006, IARC đã phân loại formaldehyde vào Nhóm 1 (Carcinogenic to humans-Chắc chắn gây ung thư cho con người), dựa trên bằng chứng từ những nghiên cứu dịch tễ và cơ chế sinh học, và AAE cũng cập nhật lại guideline, cho rằng formaldehyde không đạt mức tiêu chuẩn nhằm mục đích điều trị.

Đến năm 2011, the US National Toxicology Program (NTP) xác nhận formaldehyde là chất gây ung thư ở người.

Dựa trên các bằng chứng khoa học và guideline hiện hành, các bác sĩ không nên sử dụng thuốc diệt tủy không chứa arsenic nhưng chứa formaldehyde hoặc paraformaldehyde trong thực hành nha khoa vì có độc tính và nguy cơ gây ung thư cao.

Thay vào đó, các bác sĩ nên sử dụng các vật liệu sinh học như Biodentine, MTA trong lấy tủy buồng, khi điều trị tủy toàn bộ thì cần đặt rubber dam, bơm rửa với natri hypochlorite, nếu cần băng ống tủy tạm thời thì có thể sử dụng canxi hydroxide hoặc các chế phẩm sinh học khác có bằng chứng tốt nhưng ít gây độc cho cơ thể.

Ngoài ra, các bác sĩ răng hàm mặt nên tự đánh giá năng lực và chuyển cho các chuyên gia nội nha điều trị nếu gặp trường hợp phức tạp, thay vì cố gắng sử dụng thuốc diệt tủy để điều trị cho bệnh nhân.

Với trẻ em, nếu trẻ không hợp tác để gây tê thì cũng nên chuyển tuyến đến các bác sĩ chuyên sâu nha khoa trẻ em để có thể kiểm soát hành vi của trẻ với các biện pháp kiểm soát hành vi không dùng thuốc hoặc có dùng thuốc phối hợp.