Đá mài Xít Xa

Nước chảy... mài đá quý...

Chúng tôi tìm về thôn Xít Xa, xã Bạch Xa giữa màn sương giăng kín lối. Bên chén trà nóng mời khách phương xa, Trưởng thôn Trần Văn Xuân hào hứng giới thiệu về một sản vật đặc biệt mà anh coi là báu vật của bản mình. Anh cẩn thận đặt lên bàn một viên đá màu xám xanh, to bằng bàn tay người lớn, bề mặt lì và mịn như da em bé. “Đây là đá mài Xít Xa. Nhìn nó hiền khô thế này thôi nhưng dao cùn cỡ nào gặp nó cũng phải khuất phục, sắc đến mức cạo được râu”, anh nói với vẻ tự hào không giấu giếm.

Để tận mắt chứng kiến “mỏ” đá kỳ lạ này, chúng tôi cùng những người dân Dao đỏ ngược lên phía rừng phòng hộ. Xít Xa nằm ở địa thế hiếm có: Bốn bề là rừng xanh ngút ngàn bao bọc lấy 97 nếp nhà với hơn 400 nhân khẩu. Chính khu rừng nguyên sinh ấy là “người mẹ” nuôi dưỡng nguồn nước, và nguồn nước ấy lại là “người thợ” điêu khắc nên những viên đá mài. Theo sự dẫn đường của người dân, chúng tôi tiếp cận 4 khu vực chính có đá mài. Đó không phải là những mỏ đá lộ thiên khô khốc bụi mù, mà là những con suối róc rách chảy trong lòng núi và những bãi suối đá cạn đầy bí ẩn.

Tại một khe nước trong vắt, chị La Thị Mến dẫn đường lội xuống, mò mẫm một hồi rồi nhấc lên một viên đá ướt sũng. “Đá mài đây rồi!” chị reo lên. Khác với đá cuội thông thường trơn tuột hoặc sần sùi, đá mài Xít Xa khi ướt cầm rất chắc tay, độ nhám vừa đủ để cảm nhận được ma sát nhưng lại vô cùng mịn màng.

Tại sao đá ở Xít Xa lại mài được dao sắc hơn đá ở nơi khác? Câu trả lời nằm ở nguồn nước. Thôn Xít Xa sở hữu những mạch nước ngầm dồi dào, quanh năm mát lạnh và chưa bao giờ cạn, kể cả những năm hạn hán khốc liệt nhất. Dòng nước này chảy từ độ cao lớn, mang theo áp lực và khoáng chất, luồn lách qua các khe nứt địa chất hàng ngàn năm.

Trưởng thôn Trần Văn Xuân lý giải, đá mài được hình thành nhờ nước bào mòn. Dòng nước chảy xiết qua bao năm tháng đã cuốn trôi đi lớp vỏ tạp chất xù xì, mềm yếu bên ngoài, đồng thời tôi luyện phần cốt đá bên trong. Dưới góc độ khoa học, đây là quá trình phong hóa đặc biệt. Sự cọ xát liên tục của dòng chảy cộng với thành phần địa chất đặc thù của vùng núi Bạch Xa đã tạo ra loại đá trầm tích có kết cấu hạt cực mịn. Những hạt mài tự nhiên liên kết chặt chẽ, khi mài dao, chúng mòn đi rất chậm và đều, tạo ra lớp bùn đá mịn giúp đánh bóng lưỡi dao thay vì làm xước mặt thép như các loại đá nhân tạo.

Ông Trần Văn Bảo năm nay ngoài 70 tuổi chia sẻ, bao đời nay, người Dao đỏ ở Xít Xa thường nhắn nhủ đá này uống nước rừng mà lớn. Câu nói ấy vừa mang màu sắc huyền thoại, vừa chứa đựng một chân lý sinh thái. Nếu rừng mất, nước cạn, thì đá cũng sẽ “chết”. Những con suối đá cạn sẽ trơ ra dưới nắng, đá sẽ bị phong hóa, nứt nẻ và mất đi độ ẩm, độ mịn cần thiết. Vì thế, việc bảo vệ đá mài gắn liền với bảo vệ rừng thiêng. Người dân Xít Xa giữ rừng không chỉ để lấy gỗ, lấy củi, mà để giữ lấy cái “nôi” sinh ra những viên đá nuôi sống con dao, cái cuốc của họ bao đời nay.

Giấc mơ thương hiệu

Trong văn hóa của người Dao đỏ xã Bạch Xa, con dao không chỉ là vật dụng, nó là cánh tay nối dài của người nông dân. Đi rừng, làm rẫy, dựng nhà, chế tác nông cụ... tất cả đều cần đến dao. Và một con dao tốt cần một “người thầy” rèn giũa, đó chính là đá mài Xít Xa.

Chúng tôi ghé thăm nhà anh Bàn Văn Tiến, một người có kinh nghiệm chọn đá trong thôn. Anh Tiến lôi trong gùi ra một bộ sưu tập đá mài vừa kiếm được. Anh phân tích sành sỏi: “Đá Xít Xa có hai loại chính. Loại đá ráp (hạt thô) dùng để mài phá, tức là mài những con dao bị mẻ, bị cùn nặng, cần lấy lại hình dáng lưỡi nhanh. Loại thứ hai là đá mịn (hạt tinh), dùng để liếc khâu cuối cùng. Loại này mới là cực phẩm, mài xong lưỡi dao sáng như gương, cắt giấy ngọt lịm”. Anh Tiến thị phạm ngay tại chỗ. Tiếng lưỡi dao cọ vào mặt đá nghe “xèn xẹt” rất êm, đều đặn. Anh giải thích, đá Xít Xa có tính năng “ăn thép” rất cao. Nghĩa là đá bám vào kim loại, mài đến đâu sắc đến đó nhưng lại không làm mòn vẹt dao quá nhanh. Bùn đá chảy ra khi mài có màu xám đục, sờ vào mát rượi. Chỉ sau vài phút, con dao quắm đen sì đã lộ ra đường lưỡi trắng lóa, sắc lạnh.

Giá trị sử dụng cao là thế, nhưng đá mài Xít Xa chưa bao giờ bị khai thác theo kiểu công nghiệp. Người dân coi đá là “lộc trời”, là món quà của thiên nhiên ban tặng cho người biết giữ rừng.

Hoạt động tìm kiếm đá mài thường diễn ra sôi nổi nhất vào mùa nông nhàn, khi nương rẫy đã gieo trồng hoặc thu hoạch xong. Người dân trong thôn rủ nhau vào 4 khu vực suối trong lòng núi để tìm đá. Họ không dùng thuốc nổ, không dùng máy đào làm sạt lở núi. Họ dùng đôi tay, đôi mắt và kinh nghiệm để chọn nhặt những viên đá lộ thiên hoặc nằm dưới lòng suối cạn.

Cách khai thác này vừa bảo vệ môi trường sinh thái, vừa giữ được sự tôn nghiêm của cánh rừng thiêng. Mỗi chuyến đi, họ mang về những viên đá đủ kích cỡ, hình dáng tự nhiên.

Những viên đá này sau đó được mang xuống chợ phiên hoặc bán cho thương lái. Giá bán rất bình dân, 20 nghìn đồng/kg tùy kích cỡ lớn nhỏ. Với người dân vùng cao, đây là nguồn thu nhập tăng thêm rất ý nghĩa. Tiền bán đá giúp họ trang trải sinh hoạt phí, sắm sửa thêm vật dụng cho gia đình. Đá nuôi người, người giữ rừng, rừng sinh đá - một vòng tròn cộng sinh bền vững.

Không cam chịu để món quà thiên nhiên mãi ẩn mình trong rừng, những năm gần đây, chính quyền xã Bạch Xa và người dân Xít Xa đã bắt đầu hành trình đưa đá mài xuống phố. Sản phẩm đá mài tự nhiên Xít Xa đã xuất hiện tại các hội chợ thương mại, các gian hàng trưng bày nông sản trong và ngoài tỉnh.

Phản hồi từ thị trường rất tích cực. Nhiều khách hàng, đặc biệt là những đầu bếp, thợ mộc... sau khi dùng thử đá Xít Xa đều quay lại tìm mua. Anh Nguyễn Văn Thắng, chủ lò rèn, xã Thái Hòa chia sẻ: “Chúng tôi đánh giá cao sự bền bỉ, tính năng mài sắc vượt trội và đặc biệt là nguồn gốc tự nhiên, độ kết dính của sản phẩm”.

Đồng chí Đoàn Cải Lương, Chủ tịch UBND xã Bạch Xa chia sẻ: “Dù thiên nhiên ưu đãi, nhưng đá mài thực chất là tài nguyên khoáng sản. Để phát triển bền vững không thể mãi dựa vào việc khai thác tự phát. Sắp tới, địa phương sẽ hướng dẫn thực hiện quy trình lập hồ sơ cấp phép khai thác bài bản, đúng quy định của pháp luật để vừa quản lý tốt tài nguyên, vừa tạo sinh kế ổn định. Bên cạnh đó, xã Bạch Xa đang xây dựng hồ sơ để đưa đá mài Xít Xa trở thành sản phẩm OCOP. Nếu được công nhận OCOP, đá mài Xít Xa sẽ có tem nhãn, có thương hiệu, được đóng gói đẹp mắt thay vì để trần thô mộc như hiện nay”.

Việc trở thành sản phẩm OCOP không chỉ nâng cao giá trị kinh tế của viên đá, giúp người dân Bạch Xa làm giàu trên chính mảnh đất quê hương, mà còn là cách tốt nhất để quảng bá văn hóa và ý thức bảo vệ môi trường. Mỗi viên đá bán ra sẽ mang theo câu chuyện về một bản người Dao đỏ dưới chân rừng già, nơi họ biết trân trọng từng giọt nước, từng hòn đá mà thiên nhiên ban tặng.

Theo Baotuyenquang.com.vn