Để những hạt mầm công nghệ Việt vươn mình

Nhưng từ những khẩu hiệu truyền cảm hứng đến việc thực sự làm chủ những mắt xích then chốt trong chuỗi giá trị toàn cầu đòi hỏi sự chuyển biến căn bản về tư duy và quyết tâm hành động một cách bài bản, dài hạn.

Đại hội lần thứ XIV của Đảng diễn ra trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư tiếp tục phát triển mạnh mẽ, tác động sâu rộng tới mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Trên cơ sở các định hướng lớn đã được xác lập trong các nghị quyết, kết luận của Trung ương thời gian qua, dự thảo các văn kiện trình Đại hội XIV nhấn mạnh yêu cầu phát huy tinh thần tự lực, tự cường, coi khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực then chốt, tạo nền tảng để Việt Nam phát triển nhanh và bền vững, hướng tới mục tiêu trở thành quốc gia phát triển vào năm 2045.

Những điểm sáng công nghệ lõi

Nhìn vào những bước đi trong những năm qua của Việt Nam, cùng các doanh nghiệp đầu tàu, chúng ta thấy hình hài của một nền công nghiệp công nghệ cao đang dần lộ diện qua những lĩnh vực mang tính chiến lược.

Theo Trung tướng Tào Đức Thắng, Chủ tịch Tập đoàn Viettel: “Nhiều công nghệ chiến lược có ảnh hưởng trực tiếp tới an ninh quốc gia và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế không thể mua và không có sẵn để tiếp nhận”.

Từ quan điểm này, Viettel xác định hướng đi trọng tâm là đầu tư dài hạn cho nghiên cứu, thay vì chỉ tham gia gia công hoặc lắp ráp. Tập đoàn tập trung vào việc làm chủ công nghệ lõi nhằm giảm phụ thuộc vào bên ngoài, đáp ứng yêu cầu tùy biến theo nhiệm vụ và bảo đảm an ninh hệ thống trong dài hạn.

Việc Tập đoàn Viettel nghiên cứu và thử nghiệm thành công máy bay không người lái (UAV) có tầm bay xa tới 1.000km là một minh chứng đanh thép cho năng lực tự chủ về công nghệ quốc phòng và dân dụng. 

UAV do Viettel nghiên cứu và phát triển (Ảnh: Thành Đông).

Đây không chỉ đơn thuần là một thiết bị bay, mà là sự tích hợp của hàng loạt công nghệ lõi: Từ vật liệu composite siêu nhẹ, hệ thống điều khiển thông minh, thuật toán AI tối ưu hóa đường bay cho đến công nghệ truyền tín hiệu bảo mật.

Việc làm chủ công nghệ UAV tầm xa góp phần nâng cao năng lực tự chủ công nghệ của Việt Nam, tạo tiền đề để tham gia sâu hơn vào các lĩnh vực công nghiệp công nghệ cao, trong đó có những ngành đòi hỏi trình độ nghiên cứu và tích hợp công nghệ tiên tiến.

Bên cạnh đó, quyết tâm hướng tới một hệ sinh thái công nghệ hạt nhân là bước đi táo bạo nhưng tất yếu.

Công nghệ hạt nhân không chỉ là điện hạt nhân để đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia trong bối cảnh Net Zero, mà còn là ứng dụng trong y tế (xạ trị, đồng vị phóng xạ), trong nông nghiệp và công nghiệp nặng. Việc xây dựng một hệ sinh thái bài bản cho thấy tầm nhìn dài hạn, biến Việt Nam thành một trung tâm nghiên cứu nguyên tử của khu vực, thay vì chỉ là bên mua công nghệ đơn thuần.

Tại Hội nghị Tổng kết công tác năm 2025 và triển khai nhiệm vụ năm 2026 của Bộ KH&CN, năng lượng nguyên tử đang được tiếp cận như một nền tảng công nghệ lõi và hạ tầng nghiên cứu quốc gia, gắn chặt với đổi mới sáng tạo và phát triển dài hạn, không còn là ngành năng lượng đặc thù, không chỉ là nhà máy điện quy mô lớn mà còn là công nghệ module, tạo thành chuỗi giá trị công nghệ hạt nhân, trở thành hệ sinh thái công nghệ hạt nhân.

Hiện Bộ đã tham mưu, hoàn thiện thể chế pháp luật phù hợp với thông lệ quốc tế và các chuẩn mực an toàn, an ninh của IAEA. Bên cạnh Luật Năng lượng nguyên tử và 3 nghị định đã được ban hành, Bộ đã trình Thủ tướng Chính phủ 6 đề án chiến lược, từng bước hình thành hạ tầng pháp lý đồng bộ, tạo nền tảng cho việc triển khai các dự án điện hạt nhân an toàn và bền vững trong thời gian tới.

Việt Nam cũng đã thành lập Trung tâm quốc gia hỗ trợ sản xuất và thử nghiệm chip bán dẫn tại Hà Nội vào đầu năm 2026 là một "cú hích" lớn. Trong lĩnh vực bán dẫn, Việt Nam đã chọn một lối đi không chỉ dừng lại ở thiết kế (vốn là thế mạnh của nguồn nhân lực trẻ) mà còn lấn sân sang mảng thử nghiệm và hỗ trợ sản xuất.

Đây là "mắt xích" có giá trị gia tăng cao, giúp Việt Nam từng bước thoát khỏi câu chuyện “làm thuê” ở khâu đóng gói với chi phí rẻ, tiến lên các công đoạn thượng nguồn của ngành công nghiệp được coi là "vàng đen" của thời đại mới. 

Khoảng cách từ "biết làm" đến "hái ra tiền"

Dù đã có những điểm sáng, chúng ta phải thẳng thắn thừa nhận, công nghệ lõi Made in Vietnam hiện nay vẫn đang ở dạng các "ốc đảo" thành công hơn là một "hệ sinh thái" cộng hưởng.

Khẩu hiệu "Make in Vietnam" đã truyền cảm hứng rất tốt, nhưng để đi vào chuỗi giá trị, chúng ta cần giải quyết ba bài toán gốc rễ. Nhiều đề tài khoa học tại các viện, trường vẫn đang "nằm ngăn kéo".

Theo PGS.TS Tạ Hải Tùng, Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Thông tin (Đại học Bách khoa Hà Nội), để phát triển các trường đại học xứng tầm với vị thế của Việt Nam - một quốc gia với hơn 100 triệu dân - đang có những bước chuyển mình mạnh mẽ và dần trở thành điểm đến hấp dẫn đối với các nhà đầu tư nước ngoài, chúng ta phải làm rất nhiều việc. Trong đó tôi nghĩ sự gắn bó, hợp tác chặt chẽ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và các đại học là rất quan trọng.

"Tôi đánh giá những chuyển động gần đây về thể chế như Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị hay Nghị quyết 193 của Quốc hội. Các Nghị quyết quan trọng này đã mang lại động lực, sức sống mới cho hoạt động đào tạo, nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo.

Điều này thể hiện rõ Đảng, Nhà nước rất quyết tâm trong việc phát triển lĩnh vực này, điển hình như tăng chi phí đầu tư cho nghiên cứu khoa học công nghệ lên tối thiểu 3% tổng chi ngân sách hằng năm", PGS Tạ Hải Tùng nêu quan điểm.

Một thực tế nữa cho thấy, nhiều doanh nghiệp hiện vẫn phải nhập khẩu công nghệ từ nước ngoài vì không tìm thấy tiếng nói chung với các nhà khoa học trong nước.

Để sản xuất một chiếc UAV hay một con chip, chúng ta cần hàng nghìn linh kiện phụ trợ. Nếu 90% linh kiện vẫn phải nhập khẩu, thì "công nghệ lõi" của chúng ta thực chất mới chỉ dừng lại ở phần ngọn.

"Phần lớn nhà máy sản xuất chip hiện nay được đặt tại Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc, nơi hầu hết các công ty thiết kế và chế tạo đang đặt trụ sở chính. Mặc dù có số lượng ít hơn nhiều, nhưng các nhà máy ở Đông Nam Á chủ yếu tập trung tại Singapore và Malaysia.

Các tập đoàn công nghệ nước ngoài đầu tư vào Việt Nam đa phần chỉ dừng lại ở các công đoạn gia công thiết kế vi mạch, lắp ráp và kiểm tra, mà chưa đầu tư vào sản xuất vi mạch với công nghệ phức tạp và trình độ cao", Tiến sĩ Hà Huy Ngọc, Giám đốc phụ trách Trung tâm Nghiên cứu Chính sách, chiến lược kinh tế địa phương và Lãnh thổ cho biết.

Robot chatbot hỗ trợ dịch vụ hành chính công do Việt Nam nghiên cứu và phát triển (Ảnh: CTV).

Các doanh nghiệp công nghệ Việt Nam đa phần là vừa và nhỏ. Chúng ta có những "người khổng lồ" như Viettel, FPT, VNPT, CMC đang dẫn dắt, nhưng để tạo thành một chuỗi giá trị bền vững, cần một lớp doanh nghiệp vệ tinh đủ mạnh để hình thành nên một tổ hợp công nghiệp đúng nghĩa.

Bộ Khoa học và Công nghệ đang dịch chuyển từ "cấp phép, quản lý" sang "hỗ trợ, kiến tạo".

Chính sách về "sandbox" (khung thể chế thử nghiệm có kiểm soát) đang được kỳ vọng sẽ mở đường cho các công nghệ mới như Fintech, trí tuệ nhân tạo (AI) và năng lượng mới. Việc đầu tư vào các trung tâm đổi mới sáng tạo và các phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia chính là việc xây dựng "hạ tầng cứng" cho trí tuệ. 

Tuy nhiên, điều cần hơn cả là một "hạ tầng mềm" - đó là cơ chế tài chính thông thoáng cho khoa học, chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ một cách nghiêm ngặt để các nhà sáng chế yên tâm cống hiến.

Để đưa công nghệ lõi từ những khẩu hiệu truyền cảm hứng thực sự bước vào chuỗi giá trị toàn cầu, Việt Nam đang kiên định triển khai một lộ trình chiến lược có tính kế thừa và bứt phá mạnh mẽ, gắn liền với tinh thần Nghị Quyết 57 (Bộ Chính trị) hay Quyết định số 569/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ban hành Chiến lược phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đến năm 2030.

Hà Nội rực rỡ cờ, hoa, hân hoan chào mừng Đại hội XIV của Đảng (Ảnh: Mạnh Quân).

Các định hướng trình Đại hội XIV của Đảng đã thể hiện khát vọng Việt Nam trong kỷ nguyên vươn mình. Lịch sử đã chứng minh, không một quốc gia nào trở nên giàu mạnh nếu chỉ dựa vào gia công và lắp ráp. Hàn Quốc, Nhật Bản hay gần đây là Trung Quốc đều đã có những cuộc "vượt rào" ngoạn mục nhờ đặt cược vào công nghệ lõi.

Việt Nam đang có những tiền đề chưa từng có: Một thế hệ trẻ am hiểu công nghệ, một đội ngũ trí thức tâm huyết và một quyết tâm chính trị từ những cấp lãnh đạo cao nhất.

Những nghiên cứu về UAV tầm xa, trung tâm thử nghiệm chip hay hệ sinh thái hạt nhân không chỉ là những thành tựu kỹ thuật khô khan, mà là chỉ dấu báo hiệu sự trỗi dậy của một Việt Nam tự cường.

Đi từ khẩu hiệu sang chuỗi giá trị là một con đường dài cần sự quyết tâm cao và trí tuệ. Nhưng với tinh thần của Đại hội XIV của Đảng, Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để trở thành một trung tâm công nghệ của khu vực và trên thế giới.

Theo Dân Trí