Dịch sốt xuất huyết hình thành quy luật mới

BSCKII Nguyễn Nguyên Huyền, Giám đốc Trung tâm Phòng chống dịch, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương đã trao đổi với báo chí về những biến đổi của dịch sốt xuất huyết, các biện pháp phòng dịch hiệu quả hiện nay.

Thưa bác sĩ, thời tiết miền Bắc hiện nay chuyển sang nồm ẩm, mưa phùn và độ ẩm cao. Sự thay đổi nhiệt độ thất thường trong giai đoạn giao mùa ảnh hưởng như thế nào đến sự sinh sôi của muỗi truyền bệnh?

Dưới góc độ dịch tễ học, kiểu thời tiết nồm ẩm, mưa phùn và nhiệt độ dao động thất thường hiện nay tại miền Bắc chính là "điều kiện vàng" cho các loài muỗi truyền bệnh phát triển, đặc biệt là muỗi Aedes aegypti gây bệnh Sốt xuất huyết. Sự thay đổi này tác động đến quần thể muỗi qua 3 khía cạnh chính, cụ thể:

Thời tiết nóng làm rút ngắn chu kỳ sinh trưởng của muỗi truyền bệnh: Độ ẩm cao (thường trên 80%) kết hợp với nền nhiệt ấm lên trong giai đoạn giao mùa khiến trứng muỗi nở rất nhanh. Nếu trong điều kiện khô lạnh, vòng đời từ trứng phát triển thành muỗi trưởng thành mất khoảng 2-3 tuần, thì với thời tiết nồm ẩm hiện nay, chu kỳ này bị rút ngắn xuống chỉ còn khoảng 7 đến 10 ngày. Điều này dẫn đến việc mật độ muỗi trong cộng đồng tăng vọt chỉ trong một thời gian ngắn.

Bên cạnh đó, mưa phùn kéo dài tạo ra các vùng nước đọng nhỏ tại các công trình xây dựng, vật dụng phế thải, vỏ hộp, hay thậm chí là trong các khay nước thải điều hòa, bình hoa trong nhà. Đây là nơi lý tưởng để muỗi đẻ trứng. Ngoài ra, nhiệt độ thất thường cũng khiến muỗi có xu hướng bay vào trong nhà để tìm nơi trú ẩn ấm áp, làm tăng tần suất tiếp xúc và đốt người.

Điều kiện thời tiết làm tăng khả năng truyền bệnh: Nghiên cứu y khoa cho thấy khi nhiệt độ môi trường tăng lên, thời gian ủ bệnh của virus Dengue trong cơ thể muỗi được rút ngắn, khiến muỗi sớm có khả năng truyền bệnh hơn. Điều này có nghĩa, con muỗi sau khi hút máu người bệnh sẽ sớm đạt đến trạng thái có thể truyền virus cho người lành, làm đẩy nhanh tốc độ lây lan của các ổ dịch.

Trước tình hình này, chúng tôi khuyến cáo người dân không nên chủ quan. Biện pháp hiệu quả nhất lúc này không phải là chờ phun hóa chất, mà là "cắt đứt nguồn sinh sản của muỗi".

Cụ thể, mỗi gia đình nên dành 10 phút mỗi tuần để kiểm tra, lật úp các vật dụng đọng nước và thay nước bình hoa. Trong thời tiết nồm ẩm như hiện nay, cần giữ nhà cửa thông thoáng và chú ý ngủ màn kể cả ban ngày. Khi ngườidân có biểu hiện sốt cao, đau đầu, mỏi cơ, người dân cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám, tránh tự ý điều trị tại nhà vì rất dễ nhầm lẫn với cảm cúm thông thường, dẫn đến những biến chứng nguy hiểm.

So với những năm trước, tình hình sốt xuất huyết tại miền Bắc có dấu hiệu diễn biến phức tạp hơn; và người dân có nên lo ngại về nguy cơ bùng phát dịch sớm hơn không, thưa bác sĩ?

Những năm gần đây, tình hình sốt xuất huyết tại miền Bắc đang có những thay đổi mang tính quy luật mới và diễn biến thực sự phức tạp hơn so với trước đây. Có 3 điểm khác biệt đáng lưu ý:

Hiện nay, dịch không còn "đến rồi đi" theo mùa. Theo ghi nhận của hệ thống giám sát dịch tễ, nếu như trước đây, miền Bắc thường chỉ đối mặt với sốt xuất huyết vào mùa hè - thu (tháng 7 đến tháng 11) thì vài năm trở lại đây, dịch bệnh có xu hướng xuất hiện quanh năm. Ngay từ những tháng đầu năm 2026, chúng tôi đã ghi nhận các ca mắc rải rác. Điều này có nghĩa là "khoảng lặng" giữa các mùa dịch đang dần biến mất, mầm bệnh luôn tồn tại sẵn trong cộng đồng, chỉ chờ điều kiện thời tiết thuận lợi là bùng phát.

Về sự thay đổi về phân bố địa lý và đối tượng, dịch sốt xuất huyết không còn khu trú ở các khu vực đô thị đông đúc hay các "điểm nóng" truyền thống. Hiện nay, số ca mắc đã lan rộng ra các tỉnh miền núi và vùng nông thôn – nơi mà trước đây muỗi Aedes ít hiện diện. Bên cạnh đó, chúng tôi ghi nhận tỷ lệ người lớn mắc bệnh và gặp biến chứng nặng có xu hướng tăng cao, không còn chỉ tập trung ở trẻ em như quan niệm cũ.

Về nguy cơ từ các chủng virus lưu hành, hiện nay, miền Bắc có 4 chủng (type) virus Dengue đang lưu hành song song. Đặc biệt, khi có sự xuất hiện trở lại của các chủng virus đã lâu không gây dịch lớn, khả năng miễn dịch cộng đồng đối với chủng đó sẽ thấp, dẫn đến nguy cơ bùng phát dịch trên diện rộng nếu không kiểm soát tốt các ổ dịch nhỏ ngay từ đầu.

Về việc người dân có nên lo ngại hay không, thay vì hoang mang, người dân nên cảnh giác cao độ. Nguy cơ bùng phát dịch là hoàn toàn có thật nếu chúng ta chủ quan.

Tuy nhiên, dịch sốt xuất huyết là dịch bệnh có thể kiểm soát được bằng hành động. Nếu mỗi người dân đều có ý thức triệt phá nơi muỗi đẻ trứng ngay tại chính ngôi nhà mình, sẽ cắt đứt được chuỗi lây truyền virus. Bên cạnh đó, hiện nay chúng ta đã có thêm một biện pháp phòng bệnh hiệu quả là tiêm vaccine phòng bệnh sốt xuất huyết.

Trong điều kiện thời tiết ẩm ướt, các khu vực như chung cư, nhà trọ, khu dân cư đông đúc có nguy cơ lây lan dịch cao hơn không, thưa bác sĩ?

Với nhưng khu vực sinh sống ẩm ướt, khu vực chung cư, nhà trọ, khu dân cư đông đúc sẽ có nguy cơ cao bùng phát dịch bệnh sốt xuất huyết. Ngoài ra, các khu vực có mật độ dân cư cao như chung cư, dãy nhà trọ hay các khu tập thể cũ chính là những nơi lý tưởng để cho muỗi sinh sản, do đó đây là những nơi có nguy cơ bùng phát dịch sốt xuất huyết cao nhất trong điều kiện thời tiết nồm ẩm.

Nguyên nhân của hiện tượng này là hiệu ứng "đảo nhiệt" và môi trường vi khí hậu, ở các khu dân cư đông đúc, sự lưu thông không khí thường kém hơn. Độ ẩm trong các căn hộ, đặc biệt là tầng thấp hoặc nhà trọ chật hẹp, luôn duy trì ở mức cao hơn bên ngoài. Điều này tạo ra một hệ sinh thái lý tưởng cho muỗi Aedes aegypti (loài muỗi ưa sống gần người). Muỗi không cần bay đi xa mà có thể sinh sản ngay trong các vật dụng chứa nước nhỏ nhất trong nhà như khay nước thải tủ lạnh, bình hoa, chậu nuôi cây thủy sinh, hay nước đọng trong nhà vệ sinh.

Về tốc độ lây nhiễm theo cấp số nhân, sốt xuất huyết lây truyền qua trung gian là muỗi. Trong một khu nhà trọ hoặc chung cư, khoảng cách giữa các hộ gia đình rất gần nhau. Một con muỗi sau khi đốt một người mang virus có thể ngay lập tức bay sang căn hộ bên cạnh để tiếp tục đốt người khác. Với mật độ người đông đúc, xác suất muỗi tiếp xúc với nguồn bệnh và truyền bệnh tăng lên gấp nhiều lần so với các khu vực thưa dân. Một "ổ dịch nhỏ" tại một phòng trọ có thể nhanh chóng trở thành một "ổ dịch lớn" cho cả khu vực chỉ trong vài ngày.

Trong khi đó, việc kiểm soát triệt để nguy cơ tại các khu vực này là rất khó. Tại các khu chung cư và nhà trọ, việc xử lý môi trường gặp nhiều thách thức; đơn cử như khu vực chung, ban quản lý có thể phun hóa chất ở hành lang, hầm gửi xe, nhưng nếu chỉ một vài hộ gia đình không dọn dẹp bọ gậy trong nhà mình, thì những nơi đó vẫn là "kho dự trữ" muỗi cho cả tòa nhà. Với các khu nhà trọ, thường có nhiều đồ đạc sắp xếp không gọn gàng, tạo ra nhiều góc tối, ẩm thấp – đây là nơi trú ngụ ưa thích của muỗi trưởng thành sau khi hút máu.

Vì vậy, việc phun hóa chất diệt muỗi chỉ là phần ngọn, diệt bọ gậy mới là phần gốc.

Đối với các khu dân cư đông đúc, Ban quản lý và Tổ dân phố cần phải tổ chức các buổi tổng vệ sinh môi trường định kỳ, không để đọng nước tại các khu vực kỹ thuật, sân thượng hoặc tầng hầm.

Với mỗi người dân, các hộ gia đình cần chủ động dọn dẹp nơi ở, thay nước các vật dụng chứa nước ít nhất 1 lần/tuần. Đặc biệt, khi trong khu vực có người bị sốt, cần thông báo ngay cho y tế phường để có biện pháp khoanh vùng kịp thời, tránh để dịch lan rộng ra toàn khu nhà.

Bác sĩ có khuyến cáo gì để người dân chủ động phòng bệnh sốt xuất huyết trong điều kiện thời tiết nồm ẩm hiện nay?

Để chủ động đối phó với dịch bệnh trong điều kiện thời tiết nồm ẩm hiện nay, người dân thực hiện nghiêm túc phương châm: "Không có bọ gậy, không có sốt xuất huyết". Cụ thể qua các hành động như:

Triệt tiêu nguồn sinh sản của muỗi, đây là yếu tố quan trọng nhất; bằng cách kiểm tra tất cả các vật dụng chứa nước trong và quanh nhà; úp ngược các xô, chậu, bát hỏng; thay nước bình hoa, khay nước thải tủ lạnh, khay nước uống của thú cưng ít nhất 1 lần/tuần để cắt đứt chu kỳ sinh trưởng của muỗi; thả cá vào các bể chứa nước lớn, thường xuyên cọ rửa thành bể để loại bỏ trứng muỗi bám vào.

Người dân cần chủ động phòng tránh muỗi đốt, trong thời tiết nồm ẩm, muỗi thường trú ngụ trong các góc tối, ẩm thấp trong nhà. Người dân nên giữ nhà cửa thông thoáng, đủ ánh sáng; đặc biệt cần ngủ màn, kể cả ban ngày; sử dụng kem xua muỗi, tinh dầu hoặc vợt điện diệt muỗi.

Các gia đình cũng cần phối hợp chặt chẽ với y tế địa phương; khi có chiến dịch phun hóa chất diệt muỗi tại khu dân cư, người dân cần phối hợp mở cửa để hóa chất có thể vào trong nhà triệt hạ muỗi trưởng thành. Đặc biệt, khi có dấu hiệu sốt cao, cần đến ngay cơ sở y tế để xét nghiệm; tuyệt đối không tự ý truyền dịch hay dùng thuốc kháng sinh, không dùng Aspirin hoặc Ibuprofen để hạ sốt vì các thuốc này có thể làm tình trạng xuất huyết nặng thêm.

Bên cạnh đó, việc tiêm phòng vaccine sốt xuất huyết được xem là một bước tiến đột phá trong việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Việc tiêm vaccine giúp giảm nguy cơ mắc bệnh và chuyển nặng. Vaccine giúp cơ thể tạo ra kháng thể chủ động, từ đó giảm đáng kể tỷ lệ mắc bệnh; giúp ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm như sốc xuất huyết, xuất huyết nội tạng hoặc suy đa tạng. Đồng thời, giảm tỷ lệ nhập viện nhờ hiệu quả bảo vệ cao; người đã tiêm phòng nếu có nhiễm bệnh thường sẽ có triệu chứng nhẹ hơn, giúp giảm bớt gánh nặng chi phí y tế và áp lực cho các bệnh viện trong mùa dịch.

Phòng chống sốt xuất huyết không phải là trách nhiệm riêng của ngành y tế mà là sự chung tay của mỗi cá nhân. Một ngôi nhà sạch, một môi trường không có nước đọng và chủ động tiêm phòng vaccine phòng bệnh sốt xuất huyết chính là 'lá chắn' vững chắc nhất để bảo vệ gia đình bạn trước dịch bệnh trong mùa nồm ẩm này.

Xin trân trọng cảm ơn bác sĩ!