"Gặp lại" người cha liệt sĩ sau hơn nửa thế kỷ qua tài liệu lưu trữ

HÀNH TRÌNH TÌM LẠI KÝ ỨC VỀ NGƯỜI CHA LIỆT SĨ

Sáng 9/7/2026, cô Đặng Thu Thủy - con gái cán bộ đi B, liệt sĩ Đặng Bá Triều - gọi điện cho cán bộ của Trung tâm Lưu trữ quốc gia III (Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước, Bộ Nội vụ) hỏi về hồ sơ của cha mình đang được lưu giữ tại cơ quan này. Cuộc gọi ngắn ngủi ấy đã mở ra một câu chuyện đầy xúc động về hành trình tìm lại ký ức về một người cha đã hy sinh sau ngày đất nước thống nhất.

Liệt sĩ Đặng Bá Triều, bí danh Tuần, sinh ngày 1/10/1942 tại xã Khánh An, huyện Trần Văn Thời, tỉnh Bạc Liêu trước đây (nay là tỉnh Cà Mau). Ông sinh ra trong một gia đình giàu truyền thống cách mạng. Cha ông là Đặng Bá Nhẫn, sinh năm 1915. Trong kháng chiến chống Pháp, ông Nhẫn là đảng viên Đảng Lao động Việt Nam, ủy viên Hành chính xã Khánh An. Sau ngày Hiệp định Geneva ký kết, ông được phân công ở lại hoạt động trong nam.

Mẹ ông Đặng Bá Triều là bà Phạm Thị Kiểu, sinh năm 1917. Vợ ông là bà Châu Kim Đồng, sinh ngày 16/8/1945. Ông Triều có hai con gái là Đặng Thu Thủy, sinh ngày 30/8/1971 và Đặng Thu Vân, sinh ngày 16/5/1973.

Đặng Bá Triều sớm xác định con đường lý tưởng của mình. Trong bản khai lý lịch lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, ông viết: “Bản thân được lớn lên trong gia đình cách mạng và được sự nuôi dạy của Đảng và Chính phủ tôi luôn luôn có tinh thần phấn đấu vươn lên, một lòng một dạ theo cách mạng để xứng đáng với lòng tin của Đảng của gia đình” [1].

Những dòng chữ mộc mạc ấy phản ánh niềm tin và lý tưởng của một thế hệ thanh niên lớn lên trong khói lửa chiến tranh.

Khi còn nhỏ, ông Triều sống cùng cha mẹ, tham gia các hoạt động thiếu nhi ở địa phương như cổ động, tuyên truyền. Ngày 9/12/1954, khi mới 12 tuổi, ông rời gia đình tập kết ra bắc. Từ năm 1955 đến năm 1962, ông học tại hệ thống trường học dành cho học sinh miền nam. Sau đó, ông học lớp Nga văn 14 tại Trường Bổ túc Ngoại ngữ Gia Lâm (1962-1963), rồi theo học ngành Phát dẫn điện, Khoa Điện, Trường đại học Bách khoa Hà Nội (1963-1968).

Từ ngày 1/4/1968 đến ngày 21/2/1974, ông đảm nhận công tác với cương vị kỹ sư điện tại Phòng Ca điện, Nhà máy Ô-tô Ngô Gia Tự. Năm 1972, ông được kết nạp vào Đảng Lao động Việt Nam và ngày 27/9/1973 trở thành đảng viên chính thức.

Trong quá trình học tập và công tác, ông luôn nỗ lực rèn luyện, khắc phục mọi khó khăn để hoàn thành nhiệm vụ. Ông từng viết: “Là đứa con của gia đình cách mạng, tôi lớn lên trong sự dạy dỗ chăm sóc của Đảng, Bác nên ngay từ đầu tôi đã xác định nhiệm vụ của mình là cố gắng học tập, tu dưỡng để sau này trở thành người có ích cho xã hội, phục vụ miền nam, kiến thiết Tổ quốc…” [2].

GẶP LẠI CHA QUA NHỮNG TRANG HỒ SƠ

Nhân dịp kỷ niệm Ngày Thương binh-Liệt sĩ 27/7 năm nay, qua Fanpage của Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, cô Đặng Thu Thủy biết được thông tin cơ quan này đang tìm kiếm thân nhân các cán bộ đi B, đặc biệt là các liệt sĩ, để trao trả hồ sơ, tài liệu và kỷ vật đang được lưu giữ.

Thật may mắn, cô Thủy đã tìm thấy hồ sơ đi B của cha mình và trực tiếp liên hệ với cán bộ của Trung tâm để hỏi về hồ sơ cũng như thủ tục nhận lại những tài liệu quý giá ấy.

Qua cuộc trò chuyện, cô Thủy xúc động cho biết, gia đình vẫn còn lưu giữ 3 cuốn nhật ký cùng nhiều bức thư của cha mình.

Trong cuốn nhật ký, ông đã chép lại nguyên văn lá thư gửi mẹ vào năm 1961 khi đã sống trên đất bắc hơn sáu năm: “Con Đặng Bá Triều lớp A5, Trường Bổ túc văn hóa Học sinh miền nam Đông Triều gởi má Nguyễn Thị Kiểu. Hơn 6 năm đã qua, mùa xuân thứ bảy sống trên đất Bắc đã tới… Chắc má bây giờ không tưởng tượng được con đâu vì con từ cậu bé loắt choắt 1 tuổi đã trở thành một thanh niên khỏe mạnh cao 1,65 mét, nặng 56 kilo…”.

Đây chính là bức thư từng được thu âm phát trên Đài Phát thanh vào dịp Tết gửi vào miền nam. Trong nhật ký, ông ghi lại rằng ,hôm ấy nhà trường có xe ghi âm đến để học sinh miền nam nói lên lòng mình khi học tập ở đất bắc. Vì vậy, ông đã chép nguyên văn lá thư ấy vào nhật ký như một kỷ niệm không thể nào quên.

Khi nhận được thông tin về hồ sơ của cha, cô Thu Thủy chia sẻ đầy xúc động: “Gia tài Ba để lại cho con là lòng tự hào và những trang nhật ký, khi nhận được hồ sơ trước ngày đi B của Ba do Trung tâm Lưu trữ quốc gia III lưu trữ con sẽ đem vào Nghĩa trang liệt sĩ Thành phố Hồ Chí Minh nơi Ba đang an nghỉ để dâng hương lên ba, Ba nhé! Xem như Ba đã nhận hồ sơ tận tay và con lại được nhận thêm gia tài vô giá nữa phải không Ba ơi ...!!!".

Không chỉ gửi cho tôi những trang nhật ký và nhiều bức ảnh, cô Thủy còn chia sẻ bức thư cuối cùng cha gửi về cho gia đình.

Ngày 30/5/1975, khi đang công tác tại Tiểu ban Quân quản K6, số 56 Nguyễn Thông, Sài Gòn 3, ông viết cho vợ: “Em thương yêu của anh! Ngày 9/5/1975 nghĩa là sau 10 ngày tiếp quản thành phố Sài Gòn anh có gởi về cho em và gia đình. Giờ đây một mình anh ở một ngôi nhà với đầy đủ tiện nghi và trong lúc rảnh rỗi anh biên thơ gửi về em và gia đình với những tin vui nhất…Về đời sống và công tác bây giờ thật thoải mái… Anh dự định khi nào có điều kiện sẽ rước em và 2 con về ở. Tất nhiên là khi đón em và 2 con anh cũng sẽ đón ba má và dì út cùng về để gia đình ta được sum họp mãi mãi. Vừa rồi anh đã nhận được hai lá thơ của em 1 lá cùng chung thơ Sang, dì Hòa…Được thơ em, biết tin gia đình và nhất là hai con khôn lớn anh mừng lắm. Ngày đoàn tụ hạnh phúc chắc chắn sẽ không xa…”.

Những dòng thư chan chứa niềm vui sau ngày thống nhất và niềm hy vọng về một cuộc đoàn tụ sum họp gia đình tưởng như đã ở rất gần, nhưng số phận dường như quá nghiệt ngã.

Sau khi nhận được lá thư, đầu tháng 11/1975, ba mẹ con cô Thu Thủy từ Bắc Giang (cũ) vào Sài Gòn để đoàn tụ với chồng, với cha. Khi đến nơi, cơ quan của ông bố trí xe đón ba mẹ con về nhà khách, mẹ và con gái của ông Triều cứ chờ vì không thấy ba ra đón. Hỏi thì mọi người cứ ngậm ngùi vì sợ sốc, không ai dám nói sự thật. Đến sáng hôm sau, bà Đồng mới được đồng đội của chồng báo tin rằng, ông Triều đã hy sinh.

Liệt sĩ Đặng Bá Triều hy sinh ngày 14/11/1975 tại Kho thuốc nổ Long Bình, chưa đầy nửa năm sau khi viết lá thư hẹn ngày đoàn tụ. Theo biên bản báo tử, ông cùng đoàn cán bộ kỹ thuật làm nhiệm vụ vận chuyển thuốc nổ để chuyển kho. Ngày làm việc trước diễn ra an toàn. Sáng hôm xảy ra tai nạn mọi việc vẫn bình thường. Đến khoảng 3 giờ chiều, chuyến vận chuyển đầu tiên hoàn thành, nhưng ở chuyến sau thì kho phát nổ. Mười một cán bộ đã anh dũng hy sinh, trong đó có kỹ sư Đặng Bá Triều. Ngày ba mẹ con vào Sài Gòn để sum họp cũng chính là ngày gia đình vĩnh viễn chia ly.

Sau một thời gian ở lại Sài Gòn, mang theo nỗi đau mất chồng, bà Châu Kim Đồng đưa hai con trở lại Bắc Giang, tiếp tục công tác tại Nhà máy Phân đạm Hà Bắc. Khi cô Thu Thủy học hết cấp ba, gia đình chuyển vào Nha Trang sinh sống. Người mẹ ở vậy nuôi hai con khôn lớn cho đến hôm nay. Còn mộ của liệt sĩ Đặng Bá Triều hiện được đặt tại Nghĩa trang Thành phố Hồ Chí Minh ở phường Long Bình.

Nhắc về mẹ, cô Thu Thủy nghẹn ngào: “Thương và tự hào về cha nhiều nhưng biết ơn và tự hào về sự hy sinh thầm lặng về mẹ rất rất nhiều”.

Một chi tiết đặc biệt khác cũng được cô Thủy chia sẻ. Sau khi Báo Quân đội nhân dân đăng bài "Giữ trọn lời hứa với người đi xa" về người vợ của liệt sĩ Đặng Bá Triều vào năm 1985, ông nội của cô ở Cà Mau mới biết mẹ con cô đã trở lại Bắc Giang.

Ngày 31/7/1986, ông nội gửi bức thư đầu tiên sau gần mười năm thất lạc: “Con Đồng và cháu Thủy - Vân trìu mến! Ngót mười năm qua không được tin con và hai cháu đã nhiều lần biên thơ cho con và cháu lại được thơ hoàn trả lại, làm cho Tía rất băn khoăn. Tía nhờ Ân, Sang, Viên gặp người quen cố tìm tin tức con và 2 cháu…nhưng cũng không ai biết được, may sao Viên coi Báo Quân đội nhân dân thấy đăng tin con và 2 cháu nó chuyển cho Tía nên nhờ đó mà Tía gởi thơ cho con… Cháu Thủy - Vân ơi! Làm sao nội nói hết nỗi khổ đau của nội lúc cha con hy sinh, rồi ngót 10 năm qua không được tin tức gì của 2 cháu. Không lúc nào nội không nghĩ đến 2 cháu ở nơi đất Bắc gặp nhiều khó khăn…”.

Nhờ bài báo ấy, người cha già ở Cà Mau mới tìm lại được địa chỉ của con dâu và hai cháu nội sau gần một thập kỷ biệt tin.

Đến hôm nay, hơn nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày liệt sĩ Đặng Bá Triều ngã xuống, những trang hồ sơ lưu trữ, những cuốn nhật ký, những bức thư và những kỷ vật được gìn giữ cẩn thận đã trở thành chiếc cầu nối giữa quá khứ và hiện tại.

Việc trao trả hồ sơ không chỉ giúp gia đình có thêm những tư liệu vô giá về người thân, mà còn góp phần lưu giữ ký ức về một thế hệ đã dành trọn tuổi thanh xuân cho độc lập, thống nhất đất nước.

Đối với cô Đặng Thu Thủy, hồ sơ kỷ vật của cán bộ đi B - liệt sĩ Đặng Bá Triều lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III không đơn thuần là những giấy tờ hành chính hay những bản lý lịch cán bộ, mà là những mảnh ghép quý giá giúp cô hiểu thêm về cuộc đời, lý tưởng và những năm tháng cống hiến của người cha mà mình chưa có nhiều cơ hội được ở bên. Những tài liệu ấy đã nối liền khoảng cách của hơn nửa thế kỷ, để người con như được gặp lại cha qua từng nét chữ, từng dòng tự thuật và từng dấu mộc còn lưu trên những trang hồ sơ.

Thông qua việc bảo quản, gìn giữ và trao trả hồ sơ, tài liệu, kỷ vật của cán bộ đi B, đặc biệt là các liệt sĩ, Trung tâm Lưu trữ quốc gia III không chỉ thực hiện chức năng lưu trữ tài liệu của đất nước mà còn góp phần kết nối quá khứ với hiện tại, trả lại cho các gia đình những ký ức thiêng liêng tưởng chừng đã bị thời gian che lấp. Mỗi bộ hồ sơ được trao lại là một cuộc đoàn tụ đặc biệt, nơi những giá trị của lịch sử được tiếp nối bằng tình cảm gia đình, lòng biết ơn và sự tri ân đối với những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

-------------

Chú thích:

1. Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, Phông Ủy ban Thống nhất Chính phủ, hồ sơ 712, tờ 01.

2. Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, Phông Ủy ban Thống nhất Chính phủ, hồ sơ 712, tờ 27.