Hiệu quả bước đầu và bài toán liên kết đầu ra của Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao

Tại thành phố Cần Thơ, một trong những địa phương trọng điểm sản xuất lúa của vùng, việc triển khai Đề án đang từng bước cho thấy hiệu quả.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Cần Thơ, đến nay đã có 64 xã, phường đăng ký tham gia với tổng diện tích gần 171.000ha, cùng 170 tổ hợp tác và hợp tác xã. Riêng mục tiêu năm 2026, thành phố hướng đến xây dựng vùng chuyên canh 76.000ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp.

Điểm sáng nổi bật đến từ các mô hình áp dụng quy trình kỹ thuật tiên tiến. Điển hình là mô hình tại hợp tác xã Thuận Lợi (xã Xà Phiên), triển khai trong vụ đông xuân 2025-2026 trên diện tích 5,5ha, có đối chứng 2,2ha. Nông dân được hướng dẫn áp dụng đồng bộ các giải pháp như sử dụng giống xác nhận, sạ hàng bằng máy kết hợp vùi phân, quản lý nước theo phương pháp tưới ướt-khô xen kẽ, cùng nguyên tắc bón phân “4 đúng”.

Kết quả cho thấy hiệu quả vượt trội. Lượng giống giảm 50% (tương đương 60 kg/ha), giúp tiết kiệm khoảng 1,56 triệu đồng/ha. Số lần phun thuốc bảo vệ thực vật cũng giảm từ 10-20%, góp phần giảm chi phí và hạn chế tác động môi trường. Đặc biệt, năng suất tăng thêm 0,89 tấn/ha, kéo theo lợi nhuận tăng khoảng 5,5 triệu đồng/ha so với ngoài mô hình.

Cơ giới hóa trong thu hoạch góp phần giảm chi phí, tăng lợi nhuận cho nông dân.

Theo chuyên gia tư vấn của IRRI, việc áp dụng phương pháp canh tác tổng hợp không chỉ tối ưu đầu vào mà còn nâng cao hiệu quả sản xuất và giảm đáng kể phát thải khí nhà kính. Thực tế, mức giảm phát thải đạt từ 8,7 đến 9,7 tấn CO₂/ha và vẫn còn dư địa cải thiện trong thời gian tới.

Một điểm đáng chú ý là nông dân đã bước đầu tiếp cận công nghệ số trong quản lý sản xuất. Việc giám sát bón phân được thực hiện theo các tiêu chí cụ thể: đúng nguồn, đúng liều lượng, đúng thời điểm, đúng vị trí và đúng cách. Đồng thời, mô hình cũng tích hợp hệ thống đo đạc phát thải khí nhà kính, tạo cơ sở dữ liệu minh bạch phục vụ quản lý và đánh giá hiệu quả.

Bà Phạm Thị Minh Hiếu, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật thành phố Cần Thơ khẳng định, việc triển khai đồng bộ các giải pháp kỹ thuật đã mang lại hiệu quả rõ rệt ngay từ vụ đầu tiên. Không chỉ giảm chi phí và tăng năng suất, mô hình còn đóng vai trò quan trọng trong mục tiêu giảm phát thải của ngành lúa gạo.

Nông dân đánh giá năng suất lúa năm nay tăng hơn so với năm trước.

Ở góc độ quản lý, bà Nguyễn Thị Giang, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Cần Thơ đánh giá, mô hình đã cung cấp bằng chứng thực tiễn cho thấy việc tích hợp kỹ thuật và công nghệ có thể nâng cao hiệu quả sản xuất, đồng thời kiểm soát phát thải thông qua điều tiết nước và ứng dụng IoT.

Dù đạt nhiều kết quả tích cực về sản xuất, nhưng khâu tiêu thụ vẫn là điểm yếu. Hiện, chỉ có 46 tổ hợp tác/hợp tác xã trên địa bàn có liên kết với doanh nghiệp tiêu thụ lúa gạo, với diện tích gần 9.500ha, con số còn khá khiêm tốn so với tổng quy mô đăng ký.

Phần lớn sản lượng lúa vẫn được tiêu thụ qua thương lái, khiến giá cả bấp bênh và thiếu ổn định. Điều này tạo ra khoảng cách lớn giữa sản xuất và thị trường, ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập của nông dân.

Ông Trần Trung Hiếu, Giám đốc Hợp tác xã Trung Hiếu Phát (xã Hòa An) cho biết, dù hợp tác xã đã tuân thủ quy trình sản xuất sạch, nhưng đầu ra vẫn không ổn định. Trong nhiều trường hợp, nông dân buộc phải bán cho thương lái khi không đạt được thỏa thuận với doanh nghiệp.

Thực tế này cho thấy, nếu không giải quyết tốt bài toán liên kết, hiệu quả của Đề án sẽ khó phát huy toàn diện.

Nhiều ý kiến cho rằng, liên kết trong Đề án cần được mở rộng cả chiều dọc lẫn chiều ngang. Không chỉ dừng lại ở mối quan hệ giữa doanh nghiệp và hợp tác xã, cần hình thành mạng lưới liên kết giữa các hợp tác xã, doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu nhằm tạo sức mạnh tổng hợp cho toàn ngành.

Nhiều nông dân tham quan mô hình áp dụng quy trình kỹ thuật tiên tiến, mang lại kết quả vượt trội.

Theo bà Nguyễn Thị Giang, để đạt mục tiêu 76.000ha vào năm 2026, thành phố Cần Thơ đang rà soát lại diện tích theo hướng tập trung, liên vùng, nhằm thuận lợi cho đầu tư hạ tầng và tổ chức sản xuất quy mô lớn. Đồng thời, thành phố sẽ hoàn thiện bản đồ vùng trồng, hỗ trợ các hợp tác xã và doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn, tăng cường chuyển giao kỹ thuật.

Bên cạnh liên kết thị trường, vấn đề quản lý sản xuất cũng cần được cải thiện. Hiện nay, việc ghi chép nhật ký sản xuất, quản lý nước và vật tư đầu vào của nông dân vẫn còn hạn chế, ảnh hưởng đến tính minh bạch và truy xuất nguồn gốc.

Trong thời gian tới, Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố sẽ phối hợp với Đại học Cần Thơ và các viện nghiên cứu để chuẩn hóa số liệu, nâng cao độ tin cậy trong quản lý. Đồng thời, tiếp tục hoàn thiện quy trình canh tác phù hợp với từng địa phương, đặc biệt trong quản lý nước và dinh dưỡng.

Song song đó, việc đào tạo, tập huấn cho các hợp tác xã về ứng dụng công nghệ số cũng sẽ được đẩy mạnh, nhằm nâng cao năng lực quản trị và thích ứng với yêu cầu mới của thị trường.

Nhìn tổng thể, Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp đã đi đúng hướng khi vừa nâng cao hiệu quả kinh tế, vừa giảm tác động môi trường. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu phát triển bền vững, cần giải quyết đồng bộ các vấn đề từ sản xuất đến tiêu thụ.

Trong đó, liên kết chuỗi giá trị đóng vai trò then chốt. Khi đầu ra được bảo đảm ổn định, nông dân mới có động lực duy trì và mở rộng các mô hình sản xuất tiên tiến. Đây cũng là nền tảng để ngành lúa gạo Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển theo hướng xanh, bền vững trong thời gian tới.