Kinh tế nhà nước dẫn dắt tăng trưởng

Phóng viên Thông tấn xã Việt Nam đã có cuộc trao đổi với bà Dương Thị Bích Diệp, Viện trưởng Viện Kinh tế xanh (Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam) về Nghị quyết mới ban hành.

Ở góc độ nghiên cứu kinh tế xanh và phát triển bền vững, bà đánh giá như thế nào về ý nghĩa của Nghị quyết 79-NQ/TW trong việc xác định vai trò của kinh tế nhà nước đối với chuyển đổi mô hình tăng trưởng hiện nay?

Nghị quyết 79-NQ/TW có thể được xem như một “tuyên ngôn hành động” rất rõ ràng của Bộ Chính trị về vai trò của kinh tế nhà nước trong giai đoạn phát triển mới. Nghị quyết không chỉ dừng lại ở việc khẳng định kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong ổn định kinh tế vĩ mô, mà đặt ra yêu cầu cao hơn: Kinh tế nhà nước phải trở thành lực lượng dẫn dắt mô hình tăng trưởng mới, trong đó “xanh và bền vững” là tiêu chí xuyên suốt.

Nhìn từ góc độ chuyển đổi mô hình tăng trưởng, tôi cho rằng Nghị quyết 79-NQ/TW đã trả lời một câu hỏi rất căn bản: Ai sẽ dẫn dắt quá trình chuyển đổi xanh của nền kinh tế? Câu trả lời ở đây là kinh tế nhà nước, bởi khu vực này đang nắm giữ những nguồn lực then chốt nhất của quốc gia, từ đất đai, tài nguyên, hạ tầng, ngân sách, tín dụng nhà nước cho tới các doanh nghiệp nhà nước.

Muốn chuyển đổi xanh nhanh và thực chất thì phải bắt đầu từ nơi “nắm van” của nền kinh tế. Đó là hạ tầng năng lượng, hạ tầng giao thông - logistics, hệ thống tài chính - tín dụng, quản trị tài nguyên và dữ liệu. Đây chính là không gian hành động đặc thù của kinh tế nhà nước. Nghị quyết 79-NQ/TW đã đặt rất đúng vai trò này khi coi kinh tế nhà nước là “đòn bẩy” của chuyển đổi xanh, chứ không chỉ là một khu vực kinh tế thuần túy.

Một điểm rất quan trọng khác đó là Nghị quyết 79-NQ/TW đã đưa môi trường và biến đổi khí hậu vào mục tiêu quản trị tài nguyên quốc gia. Các mục tiêu đến năm 2030 đều nhấn mạnh yêu cầu quản lý đất đai, tài nguyên vừa phục vụ tăng trưởng nhanh và bền vững, vừa bảo vệ môi trường, thích ứng với biến đổi khí hậu. Cách tiếp cận này cho thấy tài nguyên không còn được nhìn đơn thuần là đầu vào khai thác, mà được coi là “vốn tự nhiên”. Quản trị tốt vốn tự nhiên chính là nền móng của tăng trưởng xanh trong dài hạn.

Ngoài ra, Nghị quyết 79-NQ/TW cũng mở đường cho việc sử dụng các công cụ thị trường trong chuyển đổi xanh, đặc biệt là thông qua quy hoạch hạ tầng xanh và lộ trình thuế gắn với phát thải carbon. Chuyển đổi xanh không thể chỉ dựa vào khẩu hiệu hay mệnh lệnh hành chính, mà phải dựa trên tín hiệu giá và hạ tầng phù hợp. Khi “giá carbon” xuất hiện và hạ tầng xanh được đầu tư bài bản, thị trường sẽ tự điều chỉnh hành vi theo hướng bền vững.

Nếu coi chuyển đổi xanh là một cuộc tái cấu trúc có tính bước ngoặt của nền kinh tế, thì Nghị quyết 79-NQ/TW đã xác lập vai trò của kinh tế nhà nước như một “kiến trúc sư trưởng”: nắm giữ nguồn lực, thiết kế luật chơi và tạo ra các tín hiệu thị trường đủ mạnh để kéo toàn bộ nền kinh tế cùng dịch chuyển.

Nghị quyết 79-NQ/TW có những điểm mới nào về tư duy và cách tiếp cận trong phát triển kinh tế nhà nước, đặc biệt là yêu cầu gắn tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường và phát triển bền vững?
 
Điểm mới nổi bật nhất của Nghị quyết 79-NQ/TW, theo tôi, nằm ở sự chuyển đổi tư duy rất căn bản. Thay vì coi kinh tế nhà nước là một “khu vực riêng” trong nền kinh tế, Nghị quyết tiếp cận kinh tế nhà nước như một “hệ thống nguồn lực quốc gia”. Hệ thống này phải vận hành theo kỷ luật thị trường, quản trị hiện đại, minh bạch và đặc biệt là phải tính đủ các chi phí và lợi ích xã hội theo chuẩn mực quốc tế.

Trước hết, Nghị quyết 79-NQ/TW đã nhấn mạnh yêu cầu hạch toán đầy đủ, đánh giá và phân tích lợi ích, chi phí xã hội trong việc sử dụng nguồn lực nhà nước. Đây là một bước tiến rất quan trọng. Khi chúng ta tính đúng, tính đủ chi phí môi trường, chi phí tài nguyên, thì ô nhiễm sẽ không còn là “lợi thế cạnh tranh” trá hình. Tăng trưởng kinh tế không thể dựa trên việc đẩy chi phí sang cho môi trường và các thế hệ tương lai.

Thứ hai, Nghị quyết 79-NQ/TW tiếp cận vấn đề xanh hóa doanh nghiệp nhà nước theo hướng công nghệ và đổi mới sáng tạo, thay vì chỉ dựa vào mệnh lệnh hành chính. Doanh nghiệp nhà nước được yêu cầu đầu tư cho nghiên cứu và phát triển, xây dựng các phòng thí nghiệm, tiên phong trong các công nghệ giảm phát thải, hấp thụ khí nhà kính, kinh tế tuần hoàn. Cách tiếp cận này đặt doanh nghiệp nhà nước vào vai trò “người đi đầu”, không chỉ thực hiện chuyển đổi xanh cho chính mình mà còn tạo ra thị trường cho công nghệ xanh trong nước.

Một điểm mới rất đáng chú ý nữa là Nghị quyết 79-NQ/TW đã đưa chuyển đổi xanh vào ngay từ khâu quy hoạch hạ tầng chiến lược. Xanh không còn là câu chuyện của một vài dự án đơn lẻ, mà trở thành vấn đề của “kiến trúc hệ thống”. Khi hạ tầng được thiết kế theo hướng xanh và thích ứng khí hậu, toàn bộ nền kinh tế sẽ được dẫn dắt theo quỹ đạo phát triển bền vững.

Cuối cùng, Nghị quyết 79-NQ/TW đã gửi đi một thông điệp rất rõ ràng khi đề cập đến lộ trình thuế mới gắn với mức phát thải carbon. Đây chính là lúc tài khóa bắt đầu mang “tín hiệu carbon”. Khi tín hiệu giá xuất hiện, thị trường sẽ phản ứng nhanh và hiệu quả hơn bất kỳ khẩu hiệu nào. Điều này cho thấy tư duy chính sách đã dịch chuyển từ “kêu gọi” sang “thiết kế cơ chế”.

Tổng thể, Nghị quyết 79-NQ/TW không chỉ nói về phát triển kinh tế nhà nước, mà nói về cách sử dụng nguồn lực nhà nước để dẫn dắt cả nền kinh tế chuyển sang mô hình tăng trưởng xanh, hiện đại và bền vững hơn.