Nâng giá trị hạt gạo Việt

Nông dân xã Vĩnh Xương thăm đồng. Ảnh: MINH HIỂN

Tái định vị giá trị hạt gạo

Ngồi trên bờ ruộng ngắm đồng lúa quê mình, ông Lê Văn Trận - nông dân xã Vĩnh Xương không giấu được niềm phấn khởi khi nhìn thấy đồng ruộng có nhiều thay đổi. Thay đổi đầu tiên là sự chuyển biến trong tư duy, từ “sản xuất nông nghiệp” sang “kinh tế nông nghiệp”. Hạ tầng sản xuất từng bước được hoàn thiện, từ manh mún đến đồng bộ. Chất lượng và thương hiệu dần thay thế cho số lượng, nông dân hướng đến nông nghiệp xanh và bảo vệ môi trường.

Bao năm, hạt lúa làm ra nhiều, nhưng lợi nhuận bấp bênh. Câu chuyện đó không nằm ở chuyện làm ít hay nhiều, mà nằm ở cách làm và cách bán. Đề án 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp ra đời như một hướng mở để thay đổi cách làm nông nghiệp. Nông dân bắt đầu chuyển sang giảm chi phí, nâng chất lượng và gắn sản xuất với thị trường. Sau hơn 2 năm triển khai, những con số từ đồng ruộng đã nói lên nhiều điều. Tổng diện tích tham gia đề án đạt 350.839ha, vượt 197% kế hoạch giai đoạn đầu. Diện tích sản xuất theo quy trình bền vững đạt 380.629ha, chiếm 83,2% kế hoạch năm 2026. Quy mô thí điểm tăng nhanh, từ 302ha năm 2024 lên 1.950ha năm 2025 và dự kiến khoảng 10.300ha trong vụ đông xuân 2025 - 2026.

Ông Trận cho biết nông dân hiện nay quan tâm nhất vẫn là hiệu quả. Tham gia đề án, chi phí sản xuất giảm từ 8,2 - 24,2%, năng suất tăng từ 2,4 - 7%, lợi nhuận tăng thêm từ 4 - 7,6 triệu đồng/ha. Giá lúa cũng cao hơn thị trường từ 200 - 300 đồng/kg. Những con số đó, nói theo bà con là “làm lúa ít tốn hơn mà lời nhiều hơn”. Lượng giống không còn sạ dày như trước, chỉ còn khoảng 70 - 80 kg/ha. Phân bón, thuốc bảo vệ thực vật cũng được tính toán lại, giúp sản xuất gọn hơn nhưng hiệu quả hơn.

Nông dân xã Vĩnh Xương thu hoạch diện tích lúa tham gia Đề án 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp. Ảnh: MINH HIỂN

Theo ông Trần Thanh Hiệp - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường, nông dân tham gia đề án, chi phí sản xuất giảm gần 5 triệu đồng/ha. Giá lúa cơ bản bằng thị trường, nhưng doanh nghiệp hỗ trợ thêm 200 - 300 đồng/kg. Khi đạt tiêu chuẩn xuất khẩu, giá trị cao hơn so với sản xuất nhỏ lẻ. Năm 2026, An Giang dự kiến có khoảng 183.000ha tham gia đề án, gắn với tổ chức lại sản xuất theo vùng chuyên canh và liên kết doanh nghiệp. Từ chỗ mạnh ai nấy làm, nay đã hình thành vùng nguyên liệu lớn, có liên kết, có đầu ra. Nhìn rộng ra, đề án đang từng bước giải bài toán lâu nay của ngành hàng lúa gạo, đó là nâng giá trị hạt gạo thông qua chất lượng và thị trường.

Từ hạt gạo đến giá trị xanh

Người dân làm lúa quen với chuyện “trông trời, trông đất”. Nhưng giờ đây, làm lúa còn thêm một yêu cầu mới, đó là giảm tác động đến môi trường. Đề án 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp đã đưa yếu tố này thành một phần quan trọng trong cách làm. Nhờ thay đổi quy trình canh tác, lượng phát thải khí nhà kính giảm bình quân từ 3 - 4,6 tấn CO₂/ha/vụ, có nơi đạt tới 7,5 tấn. Điều này không còn xa với thị trường, bởi nhiều quốc gia không chỉ mua gạo ngon, mà còn quan tâm đến cách sản xuất.

Ông Lê Thanh Tùng - Phó Chủ tịch Thường trực kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội ngành hàng lúa gạo Việt Nam cho biết: “Tháng 6/2025, Công ty Cổ phần Nông nghiệp Công nghệ cao Trung An xuất khẩu 500 tấn gạo mang nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp” sang Nhật Bản, hợp tác với Tập đoàn Murase”.

Không chỉ dừng ở giá trị sản phẩm, giá trị xanh còn có thể quy đổi thành nguồn thu thông qua thị trường tín chỉ carbon, khi lượng phát thải giảm được đo đếm và xác nhận. Cùng với đó, tư duy sản xuất của nông dân cũng thay đổi, từ làm theo thói quen sang làm theo quy trình, từ chạy theo sản lượng sang chú trọng hiệu quả. Ông Trần Thanh Nam - Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho rằng: “Đề án không chỉ nâng hiệu quả sản xuất, mà còn góp phần thay đổi tư duy làm nông nghiệp, hướng đến phát triển bền vững”.

Đưa gạo xuống tàu xuất khẩu tại Cảng An Giang. Ảnh: MINH HIỂN

Dẫu vậy, quá trình triển khai đề án vẫn còn nhiều trở ngại. Ở một số nơi, hạ tầng chưa đồng bộ, cơ giới hóa chưa hoàn chỉnh, hợp tác xã còn yếu, liên kết chưa chặt. Ông Phạm Thái Bình - Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Cổ phần Nông nghiệp Công nghệ cao Trung An nói: “2 năm nay, Trung An đã đăng ký với các địa phương triển khai dự án, nhưng đến nay, công việc mới chỉ dừng lại ở thí điểm đề án, chưa phê duyệt dự án để doanh nghiệp triển khai liên kết với nông dân… Muốn thực hiện trên diện rộng, các địa phương phải đẩy nhanh tiến độ phê duyệt dự án để tổ chức sản xuất đồng bộ”.

Thực tế đã chứng minh hướng đi là đúng, hiệu quả đã hiện hữu trên đồng ruộng. Nhưng nếu giá trị gia tăng chưa được phản ánh xứng đáng vào giá bán, thì động lực của nông dân vẫn chưa thể bền vững. Khoảng chênh lệch 200 - 300 đồng/kg không chỉ là con số, mà là “điểm tựa niềm tin” để bà con mạnh dạn gắn bó với mô hình sản xuất mới.

Chặng đường phía trước, khi đề án mở rộng thêm 820.000ha, không cho phép cách làm dàn trải hay chạy theo số lượng. Bài toán đặt ra là phải nâng chuẩn đồng bộ từ giống, canh tác, hạ tầng đến liên kết tiêu thụ, để mỗi hạt lúa làm ra không chỉ nhiều hơn, mà phải có giá trị cao hơn, đứng vững hơn trên thị trường. Đây không còn là cuộc tái định vị giá trị hạt gạo Việt Nam. Nếu giải được bài toán thị trường và giá bán, đề án sẽ trở thành lực đẩy thực sự, đưa nông dân từ thế “làm ra nhiều” sang thế “làm ra có giá”, từ đó tạo nền tảng vững chắc cho một nền nông nghiệp hiện đại, bền vững và có sức cạnh tranh dài hạn.

MINH HIỂN