Tìm lối đi mới cho ngành cá tra

Chế biến cá tra ở Nhà máy Ấn Độ Dương. Ảnh: MINH HIỂN

Áp lực của ngành hàng

Cá tra từ lâu đã là một trong những trụ cột của ngành thủy sản Việt Nam, đóng góp quan trọng vào kim ngạch xuất khẩu và sinh kế của hàng trăm ngàn người lao động ở đồng bằng sông Cửu Long. Tuy nhiên, bức tranh toàn cảnh năm 2025 cho thấy ngành cá tra đang phải đối mặt với nhiều sức ép đan xen. Diện tích nuôi cá tra cả nước hiện duy trì ở mức khoảng 6.400ha, sản lượng năm 2025 đạt khoảng 1,7 triệu tấn. Kim ngạch xuất khẩu cá tra đạt khoảng 2,1 - 2,2 tỷ USD, tăng so với năm trước nhưng chưa tương xứng với quy mô sản xuất và tiềm năng của ngành. Cá tra vẫn chủ yếu phát triển theo chiều rộng, dựa nhiều vào sản lượng, trong khi dư địa nâng cao giá trị gia tăng còn rất lớn.

Áp lực thị trường ngày càng thể hiện rõ, cụ thể đã có nhiều thị trường nhập khẩu lớn liên tục siết chặt tiêu chuẩn về môi trường, truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm xã hội. Trong khi đó, chi phí đầu vào như thức ăn, con giống, năng lượng và logistics gia tăng khiến mức lợi nhuận của người nuôi và doanh nghiệp bị thu hẹp. Mô hình sản xuất còn phân tán, liên kết chuỗi thiếu chặt chẽ khiến rủi ro dễ dồn về phía người nuôi khi thị trường biến động.

Ở góc độ quản lý ngành hàng, ông Lê Trung Dũng - Phó Chủ tịch Hiệp hội thủy sản An Giang nhìn nhận: “Ngành cá tra đã có những bước phát triển rất nhanh trong nhiều năm, nhưng hiện nay đang đứng trước yêu cầu phải thay đổi cách làm. Nếu tiếp tục chạy theo sản lượng mà không kiểm soát tốt chất lượng, chi phí và thị trường, cá tra sẽ khó giữ được lợi thế cạnh tranh lâu dài”. Bài toán của cá tra không chỉ là vượt qua khó khăn ngắn hạn, mà phải tái định vị lại cả ngành hàng trong bối cảnh mới, khi các yếu tố bền vững, minh bạch và giá trị gia tăng ngày càng trở thành tiêu chuẩn bắt buộc.

Mở lối đi bền vững

Trong bối cảnh nhiều sức ép đan xen, yêu cầu tái cơ cấu ngành cá tra trở nên rõ ràng và cấp thiết hơn bao giờ hết. Tái cơ cấu ở đây không đơn thuần là điều chỉnh diện tích hay sản lượng, mà là tổ chức lại toàn bộ chuỗi giá trị, từ con giống, vùng nuôi đến chế biến và thị trường tiêu thụ. Nhận định về xu hướng thị trường, bà Tô Thị Tường Lan - Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) cho rằng: “Thị trường cá thịt trắng toàn cầu vẫn còn dư địa, nhưng cạnh tranh sẽ ngày càng khốc liệt. Với cá tra Việt Nam, cơ hội chỉ trở thành lợi thế khi doanh nghiệp và chuỗi sản xuất đáp ứng tốt tiêu chuẩn mới về bền vững, truy xuất nguồn gốc và minh bạch”. Theo bà Lan, đây chính là ranh giới phân định giữa tăng trưởng ngắn hạn và phát triển lâu dài của ngành hàng cá tra trong những năm tới.

Một trong những vấn đề then chốt là kiểm soát tốt đầu vào, đặc biệt là chất lượng con giống và quy trình nuôi. Khi sản xuất được chuẩn hóa, chi phí giảm và chất lượng ổn định hơn, ngành cá tra mới có thể đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế. Song song đó, việc đẩy mạnh chế biến sâu, đa dạng hóa sản phẩm và tận dụng phụ phẩm sẽ góp phần nâng cao giá trị gia tăng, thay vì chỉ xuất khẩu sản phẩm thô.

Tại An Giang, năm 2025 sản lượng cá tra đạt hơn 650.000 tấn, chiếm tỷ trọng rất lớn trong tổng sản lượng cá tra cả nước. Điều này không chỉ khẳng định vai trò của An Giang như một địa phương trọng điểm, mà còn đặt ra trách nhiệm đi đầu trong quá trình tái cơ cấu ngành hàng. Mọi chuyển động về tổ chức lại sản xuất, liên kết chuỗi và mở rộng thị trường, nếu được thực hiện hiệu quả từ An Giang, sẽ có sức lan tỏa mạnh mẽ đối với toàn vùng đồng bằng sông Cửu Long.

Bà Trần Thị Lệ Dung - thương nhân xuất khẩu phường Mỹ Thới cho rằng: “Thị trường hiện nay không chỉ hỏi mua cá tra, mà hỏi mua sản phẩm có câu chuyện, có chứng nhận và có giá trị bền vững. Doanh nghiệp muốn đi xa buộc phải gắn chặt với vùng nuôi, kiểm soát chất lượng từ đầu vào và đầu tư mạnh hơn cho chế biến sâu”. Theo bà Dung, nếu không thay đổi tư duy từ sản xuất sang kinh tế ngành hàng, cá tra rất dễ rơi vào vòng luẩn quẩn được mùa thì mất giá, được giá thì mất mùa hoặc bán với giá trị thấp.

Người nuôi cá tra là đối tượng chịu tác động trực tiếp và rõ nhất từ biến động thị trường. Ông Phan Văn Toàn - người dân nuôi cá tra tại xã Vĩnh Xương bộc bạch: “Người nuôi mong nhất là đầu ra ổn định và giá cả minh bạch. Nếu liên kết chặt với doanh nghiệp, được hướng dẫn kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm, bà con sẵn sàng nuôi theo chuẩn, giảm sản lượng để đổi lấy hiệu quả lâu dài”. Những chia sẻ trên cho thấy, lối đi mới cho ngành hàng cá tra không nằm ở việc mở rộng thêm diện tích hay chạy đua sản lượng, mà ở việc tổ chức lại ngành hàng theo chuỗi giá trị khép kín, nơi lợi ích của Nhà nước, doanh nghiệp và người nuôi được hài hòa.

Về lâu dài, ngành hàng cá tra cần được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển kinh tế nông nghiệp hiện đại, gắn với đổi mới mô hình tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Khi tư duy quản lý ngành hàng được đổi mới, thị trường được mở rộng và chuỗi giá trị được hoàn thiện, cá tra mới có thể thoát khỏi những giới hạn hiện tại để phát triển bền vững hơn.

MINH HIỂN