Giữ hương tết xưa: Làng bánh nổ giữ vị tết qua những nhịp búa

Ở Điền Trang, mùa tết không chỉ được đếm bằng tháng, bằng ngày mà còn được "nghe" bằng nhịp búa gõ đều, "ngửi" bằng mùi nếp nổ thơm lừng và "nhìn" bằng những cây bánh trắng phau, vuông vức xếp đầy trên kệ gỗ. Đó là mùa "vàng" của nghề làm bánh nổ truyền thống - thứ bánh đã gắn bó với đời sống người xứ Quảng qua nhiều thế hệ.

THỨ BÁNH KHÔNG THỂ THIẾU

Cũng như bánh chưng ở miền Bắc hay bánh tét ở miền Nam, với người Quảng Ngãi, bánh nổ không thể thiếu mỗi dịp Tết Nguyên đán. Trên bàn thờ gia tiên những ngày đầu năm, bên cạnh mâm ngũ quả, cặp dưa hấu, đĩa mứt gừng, bánh nổ luôn hiện diện như một phần ký ức của quê nhà.

Không chỉ dùng trong ngày tết, bánh nổ còn xuất hiện trong lễ cúng ông Táo, lễ giỗ, lễ họ… như một cách nhắc nhớ cội nguồn. Với nhiều người con xa xứ, mang theo vài cây bánh nổ về thành phố hay đi biếu họ hàng, bạn bè không chỉ là mang một món quà quê mà là mang theo cả hương vị tết của làng quê xứ Quảng.

Những ngày gần đến tháng chạp, cả làng Điền Trang như được "đánh thức". Từ sáng sớm tinh mơ, các hộ làm bánh đã nhóm bếp, rang nếp, thắng đường. Đến tối muộn, ánh lửa bập bùng trong những căn nhà nhỏ vẫn chưa tắt.

Tại cơ sở làm bánh nổ của bà Nguyễn Thị Lượng (52 tuổi, trú thôn Điền Trang, xã Tư Nghĩa), không khí làm việc diễn ra liên tục từ sáng sớm đến chiều tối. Từng công đoạn được phân chia rõ ràng: người rang nếp, người sàng trấu, người thắng đường - gừng, người trộn bánh, người ép khuôn, cắt bánh và đóng gói.

"Vào cao điểm tết, cả nhà phải làm liên tục, có hôm làm đến khuya mới kịp đơn cho thương lái", bà Lượng vừa thoăn thoắt tay vừa nói. Theo bà, nghề làm bánh nổ là nghề gia truyền, được ông bà để lại. Hơn 20 năm gắn bó với nghề, chưa năm nào gia đình bà bỏ vụ tết.

Bánh nổ Điền Trang không cầu kỳ về nguyên liệu. Thành phần chính gồm: nếp, đường trắng và gừng. Những năm gần đây, một số hộ cho thêm mè hoặc quế để tăng hương vị nhưng tuyệt nhiên không dùng phụ gia hay hóa chất.

"Muốn bánh ngon thì nếp phải ngon", ông Nguyễn Hữu Phong, người có thâm niên hàng chục năm làm bánh nổ ở Điền Trang, chia sẻ. Nếp làm bánh thường là nếp nhà trồng, được lựa kỹ từ vụ mùa trước. Sau khi thu hoạch, nếp được phơi thật khô, cất trong kho. Đến vụ làm bánh, nếp lại được đem ra hong nắng thêm lần nữa.

"Nếp càng khô thì khi rang lên càng nổ bung, hạt trắng, đều, gọi là bống nếp", ông Phong giải thích. Sau khi rang, bống nếp được sàng kỹ để loại bỏ trấu, rồi trộn với đường thắng và gừng xắt mỏng.

Theo những người làm nghề, trong quy trình làm bánh nổ, công đoạn thắng đường được xem là khó nhất và cũng quan trọng nhất. Việc này thường do phụ nữ đảm nhiệm, bởi cần sự kiên nhẫn và cảm nhận tinh tế.

Đường được cho vào chảo lớn, đun trên lửa vừa và khuấy đều tay. Khi đường tan chảy, sôi lăn tăn và tỏa mùi thơm dịu, người thợ sẽ nhúng đũa vào chảo, kéo lên. Nếu thấy những sợi tơ đường mỏng, dai, không đứt gãy là đạt. Đường non quá bánh sẽ không kết dính, còn già quá bánh sẽ cứng, mất vị. "Kinh nghiệm này không sách vở nào dạy được, phải làm nhiều năm mới quen tay", bà Lượng nói.

TIẾNG BÚA GỖ "ĐÁNH THỨC" MÙA XUÂN

Khi bống nếp đã trộn đều với đường và gừng, hỗn hợp được đổ vào khuôn cao khoảng 40 - 45 cm. Ngay sau đó là công đoạn nện bánh, đây là công đoạn nặng nhọc nhất.

Người thợ cầm vồ gỗ lớn, nện đều tay xuống khuôn để bánh chặt, không rỗng ruột. Tiếng búa gỗ vang lên chan chát, dứt khoát, đều nhịp. Với người dân Điền Trang, âm thanh ấy đã trở thành tín hiệu quen thuộc của mùa tết.

Trước đây, khuôn và búa đều được làm hoàn toàn bằng gỗ. Nay, để tăng độ bền, nhiều hộ đã chuyển sang dùng khuôn thép chịu lực, nhưng cách làm thủ công vẫn được giữ nguyên. "Có vậy bánh mới giữ được hồn cốt của nghề", ông Phong nói.

Bánh nổ được làm quanh năm nhưng tết vẫn là mùa cao điểm nhất. Theo các hộ làm nghề, vào dịp này, sản lượng phải tăng gấp 3 - 4 lần ngày thường mới đáp ứng đủ nhu cầu thị trường.

Giá bánh nổ hiện dao động từ 40.000 - 100.000 đồng/kg, tùy loại và tùy thời điểm. Dù giá không cao nhưng nhờ làm số lượng lớn, nghề bánh nổ vẫn mang lại thu nhập ổn định cho các hộ dân, nhất là vào dịp cuối năm.

Hiện toàn tỉnh Quảng Ngãi chỉ còn hơn chục hộ bám trụ với nghề bánh nổ truyền thống. Dù không sản xuất đại trà, không ồn ào quảng bá nhưng mỗi mùa tết, bánh nổ Điền Trang vẫn "cháy hàng", theo chân người con xứ Quảng đi khắp mọi miền đất nước.

Ông Nguyễn Ngọc Hưng, Chủ tịch UBND xã Tư Nghĩa, cho biết bánh nổ Điền Trang đã được xây dựng thành sản phẩm OCOP của địa phương. Thời gian tới, địa phương sẽ tiếp tục hỗ trợ các hộ dân giữ vững thương hiệu, cải tiến mẫu mã, bao bì, đồng thời nhân rộng và phát triển nghề làm bánh nổ truyền thống.

"Việc bảo tồn nghề bánh nổ không chỉ giữ gìn một nét văn hóa đặc trưng của quê hương, mà còn góp phần tạo sinh kế bền vững cho người dân nông thôn", ông Hưng nói.

Giữa nhịp sống hiện đại hối hả, tiếng búa gỗ đều tay ở làng bánh nổ Điền Trang mỗi dịp tết vẫn vang lên như một nhịp cầu nối quá khứ với hiện tại. Đó là nhịp điệu của lao động, của ký ức và của mùa xuân - thứ mùa xuân rất riêng, rất đậm đà hương vị quê nhà xứ Quảng. (còn tiếp)

Theo Thanhnien.vn