Nhiều học sinh đã rất thành thạo khi lên các trang mạng xã hội - Ảnh minh họa: QUANG ĐỊNH
Theo báo New York Post, các giáo viên tại thành phố New York (Mỹ) phát hiện sự lạ là nhiều học sinh trung học không biết xem đồng hồ kim truyền thống, sau khi bang này ban hành lệnh cấm sử dụng điện thoại di động trong trường học. Các em cho rằng kỹ năng này không còn cần thiết trong thời đại số.
Không có điện thoại thông minh trong tay, câu hỏi "cô ơi, mấy giờ rồi ạ?" cứ được lặp đi lặp lại trong lớp. Khi được giáo viên yêu cầu tự nhìn đồng hồ treo tường, nhiều em tỏ ra lúng túng, thậm chí không biết bắt đầu từ đâu.
Học sinh trung học không biết xem đồng hồ kim, tưởng như chuyện lạ đó đây
Thoạt nghe, tưởng chừng như chuyện lạ đó đây có vẻ buồn cười. Một kỹ năng được coi là rất đỗi hiển nhiên lại trở thành vấn đề khó khăn với học sinh trung học.
Phải chăng chúng ta, đặc biệt là thế hệ các bạn trẻ, đang dần lớn lên trong một môi trường sống ngày càng ít đòi hỏi trải nghiệm trực tiếp?
Trong nhiều năm, trẻ em từng học kỹ năng sống không phải chỉ qua giáo trình, mà qua chính đời sống diễn ra hằng ngày.
Nhìn đồng hồ kim không chỉ để biết mấy giờ. Đó còn là cách chúng ta cảm nhận nhịp điệu thời gian: kim phút chạy nhanh, kim giờ chạy chậm; thời gian không đứng yên, cũng không nhảy cóc. Đi lạc thì phải hỏi đường. Quên việc thì phải chịu hậu quả. Chờ đợi giúp trẻ hiểu kiên nhẫn.
Những trải nghiệm ấy không được gọi tên, nhưng âm thầm tạo nên nền tảng tư duy, đồng thời hình thành khả năng tự xoay xở, tự giải quyết vấn đề.
Ngày nay, nhiều trải nghiệm như vậy không biến mất hoàn toàn, nhưng không còn được vận dụng hằng ngày. Smartphone và các thiết bị số đã làm thay con người rất nhiều thao tác quen thuộc. Ví dụ như xem giờ, nhắc lịch, định hướng, ghi nhớ.
Mọi thứ đều hiển thị sẵn, thông báo sẵn, nhắc hẹn đúng lúc. Trẻ không cần đoán, không cần thử đúng thử sai, không cần tự chịu trách nhiệm cho việc không biết. Vậy nên, khi môi trường sống không còn yêu cầu, kỹ năng dần bị quên đi là điều khó tránh.
Ở đây, cần nói rõ một điều rằng chúng ta không thể đổ lỗi cho thế hệ gen Z. Trẻ em không tự chọn thế giới khi sinh ra. Các em chỉ thích nghi rất tốt với môi trường được tạo ra cho mình. Nếu mọi thông tin đều nằm trong một cú chạm màn hình, nếu mọi sai sót đều được hệ thống nhắc nhở, thì việc trẻ ít phải tự suy nghĩ hay tự trải nghiệm không phải là biểu hiện của tư chất yếu kém.
Đó là phản xạ hợp lý diễn ra trong môi trường tương ứng.
Cũng như vậy, ngược lại, chúng ta không nên kết tội hay thần thánh hóa công nghệ. Smartphone không xấu. Thực tế công nghệ giúp chúng ta học hỏi nhanh hơn, kết nối tốt hơn, mở ra nhiều cơ hội tiếp cận tri thức. Công nghệ được thiết kế để thay thế thao tác, chứ không phải để rèn luyện năng lực sống.
Nếu chúng ta đưa công nghệ vào giáo dục, vào đời sống, nhưng không tái thiết kế môi trường học tập đi kèm, công nghệ sẽ vô tình làm thay con người quá nhiều.
Sự lệ thuộc nằm ở thói quen sống trong một hệ thống luôn làm thay con người
Trong câu chuyện ở New York, các nhà giáo dục cho biết học sinh đã từng được dạy cách xem đồng hồ kim từ tiểu học.
Nhưng sau đó, kỹ năng ấy dần bị quên vì không còn được sử dụng. Tức là giáo dục vẫn dạy, nhưng đời sống không cần. Kỹ năng sống không mất vì không được dạy, mà vì không có không gian để thực hành, không có dịp để dùng đến.
Khi mọi chướng ngại khó khăn đều được thiết bị xử lý giúp, trẻ không có cơ hội va chạm. Không va chạm, không thử đúng sai, không tự điều chỉnh, thì năng lực tự thân khó có điều kiện hình thành và duy trì.
Chỉ đến lúc thiết bị bị rút đi (như việc cấm dùng smartphone trong trường học chẳng hạn) thì khoảng trống ấy mới lộ ra.
Điều đáng lo không phải là thế hệ trẻ kém thông minh hơn. Thực tế, các em xử lý công nghệ rất nhanh. Nhưng nếu thiếu trải nghiệm sống, các em dễ lúng túng nếu rơi vào những tình huống không có sẵn sự hướng dẫn.
Kỳ thực, sâu xa hơn, sự lệ thuộc không nằm ở chiếc điện thoại thông minh; sự lệ thuộc nằm ở thói quen sống trong một hệ thống luôn làm thay con người.
Trở lại với chiếc đồng hồ kim. Nó không quan trọng vì hình thức hay hoài niệm. Nó quan trọng vì buộc con người phải đọc, phải suy nghĩ, phải cảm nhận thời gian đang trôi.
Vấn đề không nằm ở việc trẻ lệ thuộc smartphone. Vấn đề nằm ở cách chúng ta thiết kế môi trường học tập và sinh hoạt quá ít cơ hội cho trẻ tự trải nghiệm. Khi mọi thứ đều được làm sẵn, được nhắc sẵn, được hỗ trợ sẵn, trải nghiệm sống có thể bị đứt gãy vào bất cứ lúc nào.
Thế hệ trẻ ngày nay không yếu đi. Chỉ là trong một thế giới quá tiện nghi, các em chưa từng có đủ cơ hội để mạnh lên.
Đọc nhiều
