Tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na - mạch nguồn văn hóa đặc sắc

Từ không gian linh thiêng của Khu di tích Quốc gia đặc biệt Tháp Bà Pô Nagar, tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na (Pô Inư Nưgar) đã bền bỉ tồn tại qua nhiều thế hệ.

Đây là mạch nguồn văn hóa đặc sắc, kết tinh sự giao thoa giữa văn hóa Chăm và văn hóa Việt trên vùng đất duyên hải Nam Trung Bộ.

Việc tỉnh Khánh Hòa lập hồ sơ đề nghị đưa di sản “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na tại tỉnh” vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia là bước đi cần thiết, tạo cơ sở pháp lý để bảo tồn, phát huy giá trị di sản trong đời sống đương đại.

Theo hồ sơ lý lịch di tích Tháp Bà Pô Nagar, tên gọi Tháp Bà Pô Nagar bắt nguồn từ ngôi tháp cao nhất, lớn nhất trong quần thể đền tháp Chăm trên đồi Cù Lao (phường Bắc Nha Trang).

Trong tháp thờ Bà Pô Inư Nưgar, tức Bà mẹ xứ sở của người Chăm xưa. Khi người Việt vào vùng đất này sinh sống, trên nền tảng khu đền tháp Pô Nagar đã hình thành tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na. Dưới triều Nguyễn, Bà được sắc phong là Thiên Y A Na Diễn Ngọc Phi, còn được dân gian gọi là Bà Chúa Ngọc.

Không gian linh thiêng gần gũi

Di tích Tháp Bà Pô Nagar là quần thể kiến trúc đền tháp Chăm được xây dựng từ giữa thế kỷ 8. Đây từng là thánh đường có vị trí quan trọng trong đời sống tôn giáo, tín ngưỡng của vương quốc Chăm cổ. Cụm di tích có giá trị tiêu biểu về lịch sử, kiến trúc, điêu khắc, bia ký và tôn giáo. Hiện nay, khu di tích còn bảo lưu 14 đạo sắc phong của các vua triều Nguyễn ban tặng, là nguồn tư liệu quý chứng minh quá trình tiếp nối, dung hợp và phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu trên vùng đất Khánh Hòa.

Trong đời sống cộng đồng, tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na không dừng lại ở nghi lễ tôn giáo. Đó là nơi người dân gửi gắm niềm tin, lòng biết ơn và khát vọng về cuộc sống bình an. Hằng năm, lễ hội chính của di tích diễn ra từ ngày 20 đến 23/3 âm lịch, ngày chính lễ là 23/3 âm lịch, thu hút hàng vạn du khách và người hành hương về dự lễ. Trong lễ hội có nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ Chăm, trò chơi dân gian, ca múa hát và biểu diễn nghệ thuật truyền thống.

Từ các đoàn thực hành tín ngưỡng, cộng đồng người Chăm, người Việt đến du khách thập phương, tất cả cùng hướng về Mẹ xứ sở bằng lòng thành kính. Chính trong không gian ấy, tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na tiếp tục cho thấy sức sống bền bỉ trong đời sống cộng đồng, đồng thời tạo sức hút đặc biệt đối với du lịch văn hóa, du lịch tâm linh của Nha Trang-Khánh Hòa.

Cả sư Đàng Tấn Niên, người uy tín trong đồng bào Chăm cho biết Lễ hội Tháp Bà Pô Nagar có ý nghĩa quan trọng trong đời sống tinh thần của đồng bào Chăm. Đây là dịp đầu năm theo tín ngưỡng của người Chăm để bà con tưởng nhớ công đức Mẹ xứ sở. Người dân từ nhiều địa phương mang lễ vật, trái cây và lòng thành kính đến dâng lễ, cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng thuận lợi, làm ăn phát đạt, gia đình bình an, con cháu mạnh khỏe.

Theo Cả sư Đàng Tấn Niên, lễ hội còn là nơi gắn kết cộng đồng các dân tộc anh em ở khu vực Nam Trung Bộ. Người Chăm, người Việt và du khách thập phương cùng tìm về Tháp Bà với sự thành kính. Mỗi mâm lễ, mỗi nén hương đều thể hiện niềm tin vào sự che chở của Mẹ xứ sở; qua đó, các giá trị truyền thống được trao truyền tự nhiên từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Ông Lê Văn Hoa, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Khánh Hòa, cho biết thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na là di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu, kết tinh những giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng đặc sắc của cộng đồng cư dân vùng duyên hải Nam Trung Bộ. Hình tượng Thiên Y A Na Thánh Mẫu của người Việt và Pô Inư Nưgar, nữ thần Mẹ xứ sở của người Chăm được dung hợp, thích ứng với bối cảnh văn hóa địa phương và trở thành biểu tượng tín ngưỡng chung có sức lan tỏa sâu rộng trong đời sống cộng đồng.

“Không gian thực hành di sản gắn với hệ thống đền, tháp, miếu thờ và các kỳ lễ hội truyền thống, tiêu biểu là Lễ hội Tháp Bà Pô Nagar. Cùng với đó là hệ thống nghi lễ và diễn xướng dân gian như múa bóng, hát văn, nhạc lễ được duy trì liên tục qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, đội ngũ nghệ nhân nắm giữ tri thức truyền thống ngày càng giảm. Việc truyền dạy trong cộng đồng chưa có tính hệ thống. Một số hoạt động lễ hội cũng xuất hiện nguy cơ thương mại hóa. Vì vậy, việc lập hồ sơ đề nghị đưa di sản vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia có ý nghĩa thiết thực, nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, bảo vệ và quảng bá di sản gắn với phát triển du lịch văn hóa bền vững” - ông Lê Văn Hoa chia sẻ.

Thiếu nữ Chăm và thiếu nữ Việt trong trang phục truyền thống tham gia nghi lễ dâng nước lên Thánh Mẫu. (Ảnh: Đặng Tuấn/TTXVN)

Lan tỏa giá trị di sản, tạo sức hút du lịch

Ông Lê Văn Hoa cho biết Lễ hội Tháp Bà Pô Nagar từ lâu đã trở thành không gian giao thoa văn hóa, tín ngưỡng của đồng bào Chăm và người Việt ở khu vực Nam Trung Bộ. Năm nay, nhiều hoạt động được làm mới để phù hợp hơn với nhu cầu thưởng lãm văn hóa của người dân, du khách nhưng vẫn giữ giá trị nguyên bản của di sản. Đây cũng là cơ sở để Khánh Hòa tiếp tục hoàn thiện hồ sơ, lan tỏa giá trị tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na.

Quá trình xây dựng hồ sơ di sản được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch triển khai theo quy trình chuyên môn, gồm khảo sát thực địa tại các không gian thực hành di sản, điền dã dân tộc học, ghi chép, quay phim, chụp ảnh, phỏng vấn nghệ nhân, người thực hành và cộng đồng liên quan. Hồ sơ cũng được lấy ý kiến các cơ quan, đơn vị, địa phương và cộng đồng chủ thể di sản. Kết quả cho thấy sự thống nhất, đồng thuận cao về sự cần thiết đề nghị đưa di sản vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia.

Một điểm đáng chú ý là thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na không chỉ hiện diện tại Khánh Hòa. Đây là di sản chung của nhân dân nhiều tỉnh, thành phố khu vực Nam Trung Bộ-Tây Nguyên. Riêng tại Khánh Hòa, theo thông tin từ Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, địa phương có hơn 160 đoàn thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu dân gian, cùng hệ thống đền, tháp, miếu thờ hiện diện rộng khắp. Các lễ hội dân gian truyền thống vẫn được duy trì thường niên.

Từ Tháp Bà Pô Nagar nhìn ra sông Cái và đô thị Nha Trang hôm nay, có thể thấy di sản đang sống trong nhịp phát triển mới của tỉnh Khánh Hòa, góp phần thu hút du khách về Nha Trang, làm phong phú thêm sản phẩm du lịch văn hóa, du lịch tâm linh của địa phương, giúp cộng đồng nhận diện sâu sắc hơn giá trị di sản cha ông để lại.

Bảo tồn tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na không chỉ là bảo vệ lễ hội, mà đó còn là gìn giữ ký ức văn hóa của vùng đất Nam Trung bộ. Riêng với Khánh Hòa, điều đó càng khẳng định bản sắc trong quá trình phát triển du lịch bền vững, hướng tới lan tỏa giá trị di sản từ không gian Tháp Bà Pô Nagar ra khu vực, quốc gia và xa hơn là bạn bè quốc tế.