Nỗ lực giữ nghề làm cà ràng

Đồng bào Khmer xã Tri Tôn nỗ lực giữ nghề làm cà ràng truyền thống của địa phương. Ảnh: ĐỨC TOÀN

Giữ nghề truyền thống

Sâu trong ấp Phnôm Pi, xã Tri Tôn có một xóm nhỏ chuyên làm cà ràng đất. Không có máy móc hiện đại, không sử dụng bàn xoay, từng công đoạn xử lý đất, nhào nặn tạo hình sản phẩm đều được thực hiện thủ công. Công việc tuy vất vả, mất nhiều thời gian nhưng người thợ vẫn kiên trì gắn bó với nghề, bởi đó không chỉ là kế sinh nhai mà còn là cách gìn giữ nghề truyền thống của cha ông.

Bà Néang Sóc Nát có nhiều năm kinh nghiệm trong nghề làm cà ràng ở ấp Phnôm Pi cho biết nguyên liệu làm cà ràng là loại đất sét được khai thác ở khu vực chân núi Nam Quy. Đất phải có độ dẻo, mịn, không lẫn tạp chất, đá, sỏi và có khả năng kết dính tốt. Khi nung chín, sản phẩm có màu đỏ tươi, chắc chắn và có độ bền cao. Để có được nguồn nguyên liệu đạt yêu cầu, đất sau khi khai thác được đưa về ủ, tưới nước cho mềm rồi tiếp tục để từ 2 - 3 ngày. Sau đó, người thợ dùng dụng cụ đập, giã cho đất tơi và nhuyễn mịn, loại bỏ tạp chất còn sót lại. Đây là công đoạn quan trọng, quyết định chất lượng của sản phẩm sau khi hoàn thành.

Khi đất đạt độ mịn cần thiết, người thợ trộn với nước theo tỷ lệ thích hợp. Công đoạn này đòi hỏi nhiều kinh nghiệm, nếu lượng nước quá nhiều đất sẽ nhão, khó tạo hình; ngược lại, nếu đất quá khô sẽ không có độ kết dính, dễ nứt vỡ trong quá trình chế tác. Chỉ người có nhiều năm làm nghề mới có thể cảm nhận và điều chỉnh được độ dẻo phù hợp.

Theo bà Néang Sóc Nát, sau khi tạo hình, sản phẩm được đem phơi nắng từ 5 - 7 ngày, tùy điều kiện thời tiết, khi đã khô sẽ chuyển sang công đoạn nung. Người thợ phải phủ rơm kín sản phẩm, giữ nhiệt ổn định để sản phẩm chín đều. Thời gian nung khoảng 2 - 3 giờ. Đây cũng là công đoạn đòi hỏi kinh nghiệm bởi chỉ cần điều chỉnh nhiệt độ không phù hợp, sản phẩm có thể không đạt màu sắc và độ bền như mong muốn. Các sản phẩm của người dân ấp Phnôm Pi chủ yếu là những vật dụng phục vụ sinh hoạt như cà ràng, cà om (nồi đất), khuôn bánh cùng nhiều vật dụng quen thuộc khác. Bình quân mỗi người thợ thu nhập từ 150.000 - 200.000 đồng/ngày.

Tìm hướng đi cho sản phẩm

Nghề làm cà ràng ấp Phnôm Pi có lịch sử khoảng trăm năm. Theo bà Néang Sa Na, ngụ ấp Phnôm Pi, trước đây nghề làm cà ràng từng phát triển mạnh, gần như nhà nào trong ấp cũng tham gia. Vào thời kỳ hưng thịnh, cả xóm bếp nung đỏ lửa quanh năm. Những chiếc cà ràng, cà om và vật dụng bằng đất nung không chỉ phục vụ nhu cầu sinh hoạt của người dân địa phương mà còn được tiêu thụ ở những địa bàn lân cận.

Tuy nhiên, sự phổ biến của bếp gas, bếp điện khiến chiếc cà ràng không còn là vật dụng thiết yếu trong nhiều gia đình. Thị trường tiêu thụ ngày càng thu hẹp, người làm nghề gặp khó khăn trong việc tìm đầu ra cho sản phẩm. Nghề làm cà ràng thủ công đòi hỏi nhiều công sức, thời gian và sự kiên nhẫn từ khâu khai thác, xử lý đất đến tạo hình, phơi và nung sản phẩm đều phụ thuộc vào kinh nghiệm của người thợ nhưng giá bán không cao, nguồn thu nhập chưa tương xứng với công sức bỏ ra. Nguồn đất sét tự nhiên phục vụ sản xuất ngày càng cạn kiệt, tạo thêm áp lực đối với những hộ còn gắn bó với nghề.

Hiện nay, số hộ làm cà ràng tại ấp Phnôm Pi giảm đáng kể, chủ yếu là những người lớn tuổi có nhiều năm kinh nghiệm. Những người thợ như bà Néang Sa Na, bà Néang Sóc Nát vẫn duy trì công việc, dù sức tiêu thụ không còn như trước. Với họ, mỗi chiếc cà ràng được hoàn thành không chỉ mang lại một khoản thu nhập mà còn chứa đựng tình yêu nghề và mong muốn gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Khmer.

Trước khó khăn của thị trường, một số hộ chủ động tìm hướng tiêu thụ bằng cách giới thiệu sản phẩm tại các địa phương trong và ngoài khu vực. Những chiếc cà ràng truyền thống được thu nhỏ thành các phiên bản mini để phục vụ nhu cầu mua sắm của du khách.

Không dừng lại ở việc sản xuất và bán sản phẩm, những người thợ làm cà ràng còn được mời trình diễn trực tiếp kỹ thuật chế tác cho du khách và các đoàn tham quan của học sinh đến tìm hiểu nghề truyền thống tại địa phương. Thông qua hoạt động trải nghiệm, du khách có dịp quan sát các công đoạn làm cà ràng, tìm hiểu cách người thợ lựa chọn nguyên liệu, nhào đất và tạo hình sản phẩm thủ công. Đây là cơ hội để nghề truyền thống được giới thiệu rộng rãi hơn, nhất là đối với thế hệ trẻ.

ĐỨC TOÀN