Vị thế con người trong nỗ lực xác lập chủ quyền đạo đức trước AI

Các nhà sáng tạo nội dung hiện đang sử dụng nhiều công cụ AI cho công việc (Ảnh minh hoạ: Elcom).

Ông Nguyễn Đức Lam, cố vấn chính sách, Viện Nghiên cứu chính sách và phát triển truyền thông (IPS) chia sẻ, AI không còn là câu chuyện của tương lai, nó đã trở thành một phần mặc định trong đời sống truyền thông số hôm nay.

"Từ lớp học, tòa soạn đến các nền tảng mạng xã hội, AI hiện diện trong từng thao tác: viết, chỉnh sửa, dựng hình, tổng hợp dữ liệu, thậm chí thay con người thực hiện nhiều công đoạn sáng tạo", ông Nguyễn Đức Lam cho biết.

Trong bối cảnh đó, IPS đã xây dựng và tổ chức buổi thảo luận góp ý "Bộ quy tắc sử dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm trong truyền thông số" (phiên bản 1.0 - DCC) nhằm phân tích tính thực thi của một khung đạo đức dành cho cá nhân trong bối cảnh công nghệ đang thay đổi nhanh chóng.

Việc xây dựng bộ quy tắc không chỉ dừng lại ở các khuyến nghị đạo đức mà mong muốn trở thành một hệ thống định hướng hành vi có khả năng tương thích với thực tế vận hành của các nền tảng xuyên biên giới.

Sự thiên lệch của thuật toán ngoại lai

Thách thức đầu tiên đối với tính thực thi của bộ quy tắc nằm ở tốc độ cập nhật của các khuyến nghị so với sự tiến hóa của công nghệ. Ông Đinh Trần Tuấn Linh (Công ty cổ phần TUVA Communication) nhận định, thế giới đã chuyển từ GenAI sang kỷ nguyên AI Agents và Vibe working (vận hành hệ thống).

Điều này cho phép một cá nhân có thể vận hành đồng thời hàng chục nhân sự ảo để sản xuất nội dung quy mô lớn, dẫn đến việc các rủi ro về thông tin sai lệch không còn đến từ sự nhầm lẫn vô ý mà từ sự cố tình thao túng có hệ thống.

"Bộ quy tắc cần được cập nhật theo chu kỳ 6 tháng một lần và phải đặc biệt lưu ý đến vai trò của người phân phối nội dung. Trách nhiệm pháp lý hiện nay thường nhắm trực tiếp vào những người chia sẻ (share) thông tin trên mạng xã hội hơn là người khởi tạo nội dung. Do đó, các nguyên tắc về sự minh bạch cần phải bao quát cả hành vi lan tỏa thay vì chỉ dừng lại ở khâu sản xuất”, ông Linh nêu quan điểm.

Ở góc độ văn hóa và giáo dục, TS Nguyễn Thị Thanh Thủy (Khoa Văn hoá học, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội) chỉ ra một hệ lụy về mặt nhận thức chính là sự lười biếng tư duy, khi cá nhân quá tin tưởng vào kết quả từ AI.

Tiến sĩ Thủy phân tích, các mô hình ngôn ngữ lớn hiện nay có sự thiên lệch thuật toán (AI Bias) do phụ thuộc vào nguồn dữ liệu huấn luyện chủ yếu từ phương Tây. Điều này dẫn đến nguy cơ các giá trị văn hóa bản địa, tri thức đặc thù của các dân tộc Việt Nam hoặc hiểu sai khi AI cố tình áp đặt các khuôn mẫu ngoại lai vào sản phẩm sáng tạo, đặc biệt là video và hình ảnh.

Bà Thủy kiến nghị bộ quy tắc cần làm rõ ranh giới của việc can thiệp đáng kể bởi AI để người dùng không thể lách luật dán nhãn, đồng thời phải thiết lập cơ chế bảo vệ tính nguyên bản của văn hóa dân tộc trước sự "san phẳng" dữ liệu của công nghệ.

Xây dựng nhật ký để bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ

Mặt khác, theo Tiến sĩ Nguyễn Bích Thảo (Đại học Luật, ĐHQGHN), bộ quy tắc đạo đức cần được coi là sự bổ trợ cho các văn bản quy phạm pháp luật, đặc biệt là Luật Công nghiệp công nghệ số, Luật Trí tuệ nhân tạo.

Các khách mời tham dự thảo luận (Ảnh: Nguyễn Khoa).

Tiến sĩ Thảo nhấn mạnh về tính chất pháp luật là đạo đức tối thiểu và phân tích rủi ro về quyền tác giả đối với các sản phẩm do AI hỗ trợ.

Hiện nay, luật pháp Việt Nam chỉ công nhận quyền tác giả cho những đối tượng có sự đóng góp công sức đáng kể của con người. Do đó, bà Thảo đề xuất cá nhân cần duy trì nhật ký sử dụng AI như một loại chứng cứ để giải trình về quá trình sáng tạo trong trường hợp phát sinh tranh chấp.

"Đây là giải pháp thực tế để chuyển đổi mô hình từ "máy làm thay" sang "người kiểm soát máy", đảm bảo cá nhân vẫn giữ được quyền sở hữu trí tuệ đối với các nội dung do mình định hướng", Tiến sĩ Thảo chia sẻ.

Sự tương thích giữa bộ quy tắc và chính sách của các nền tảng công nghệ lớn cũng là yếu tố then chốt quyết định tính sống còn của nội dung số.

Ông Lê Tiên Long (Công ty Cổ phần Công nghệ và Truyền thông Đa phương tiện 5G) cho biết thời gian qua, các nền tảng như YouTube và Google đã triển khai các thuật toán tự động xóa bỏ nội dung "rác AI" nhằm ưu tiên các giá trị sáng tạo thực sự và trải nghiệm thực tế của con người.

"Giá trị thực sự của truyền thông số trong tương lai sẽ nằm ở chiều sâu cảm xúc và tính chân thực của thông tin. Vì vậy, việc tuân thủ bộ quy tắc đạo đức không chỉ giúp cá nhân tránh các án phạt pháp lý mà còn là điều kiện tiên quyết để các nền tảng duy trì phân phối nội dung", ông Long chia sẻ.

Đồng quan điểm, Tiến sĩ Nguyễn Đình Hậu (Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn) cho biết, sự lệ thuộc hoàn toàn vào thuật toán sẽ dẫn đến hiện tượng thoái hóa khả năng phản biện.

"Bộ quy tắc DCC 1.0, cần được thiết kế như một khung hành động để con người giữ vững vị thế kiểm soát. Việc đánh giá tác động của nội dung trước khi công bố, tôn trọng phẩm giá con người và sẵn sàng giải trình về sản phẩm của mình chính là những chuẩn mực giúp cá nhân tồn tại bền vững trong một không gian mạng đang bị lấn át bởi máy móc", Tiến sĩ Nguyễn Đình Hậu cho biết.

Tại buổi thảo luận, các chuyên gia cũng đồng tình về nguy cơ lộ lọt dữ liệu khi cá nhân nạp các thông tin nhạy cảm vào hệ thống AI nước ngoài mà không có ý thức bảo mật. Việc sử dụng AI một cách có trách nhiệm phải đi kèm với ý thức bảo vệ chủ quyền dữ liệu và lựa chọn các công cụ an toàn.

Có thể thấy, Bộ quy tắc DCC 1.0 không nên được xem là một rào cản hành chính mà là một khung định hướng cần thiết để cá nhân xác lập trách nhiệm trong kỷ nguyên số.

Sự tử tế, minh bạch và khả năng kiểm soát trí tuệ con người là yếu tố quan trọng đảm bảo giá trị bản sắc của truyền thông không bị hòa tan bởi các thuật toán.

Cùng với đó, việc triển khai bộ quy tắc này trong thực tế sẽ đòi hỏi sự tinh chỉnh liên tục để khớp nối giữa sự tiến bộ của công nghệ, các quy định pháp luật và chuẩn mực đạo đức xã hội Việt Nam.

Theo Báo Dân Trí