50 năm Thành phố mang tên Bác: 50 năm kiến tạo không gian phát triển

Trải qua 50 năm, Thành phố Hồ Chí Minh đã có bước chuyển mình ngoạn mục, trở thành trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước và là một trong những cực tăng trưởng năng động của khu vực Đông Nam Á. Trên hành trình ấy, hạ tầng luôn giữ vai trò "đi trước mở đường", không chỉ tạo động lực phát triển kinh tế mà còn mở rộng không gian đô thị, nâng cao chất lượng sống của người dân và từng bước hiện thực hóa khát vọng xây dựng một siêu đô thị hiện đại, thông minh, hội nhập quốc tế.

Nút giao thông An Sương với quy mô 3 tầng gồm hầm chui, tầng trên mặt đất và cầu vượt, giúp giải quyết “điểm đen” về ùn tắc, tai nạn giao thông ở khu vực cửa ngõ Tây Bắc Thành phố Hồ Chí Minh, kết nối Thành phố với Tây Ninh qua Quốc lộ 22 và các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long qua Quốc lộ 1. Ảnh: Tiến Lực/TTXVN

Khơi thông những "mạch máu" của đô thị

Ngày 2/7/1976, tại kỳ họp đầu tiên của Quốc hội nước Việt Nam thống nhất, thành phố Sài Gòn-Gia Định chính thức được mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh - vị lãnh tụ kính yêu của dân tộc. Quyết định lịch sử ấy không chỉ là sự thay đổi về địa danh hành chính mà còn gửi gắm niềm tin, kỳ vọng của cả nước vào thành phố lớn nhất nước.

Những năm đầu sau giải phóng, Thành phố Hồ Chí Minh đối mặt với hàng loạt khó khăn về hạ tầng. Mạng lưới giao thông được xây dựng từ nhiều thập niên trước đã xuống cấp, đường sá chật hẹp, hệ thống cầu yếu, nhiều khu dân cư phát triển tự phát, thiếu quy hoạch đồng bộ. Tốc độ đô thị hóa nhanh cùng áp lực gia tăng dân số khiến hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội ngày càng quá tải. Một đô thị từng được mệnh danh là "Hòn ngọc Viễn Đông" đứng trước yêu cầu phải tái thiết gần như toàn diện để đáp ứng yêu cầu phát triển trong thời kỳ mới.

Trong bối cảnh đó, Thành phố Hồ Chí Minh đã lựa chọn đầu tư hạ tầng làm khâu đột phá. Đây không chỉ là giải pháp tháo gỡ những "điểm nghẽn" trước mắt mà còn là chiến lược lâu dài nhằm tạo nền tảng cho tăng trưởng bền vững. Qua từng giai đoạn, hàng loạt công trình giao thông, chỉnh trang đô thị, chống ngập, cải thiện môi trường được triển khai, từng bước làm thay đổi diện mạo Thành phố.

Những công trình như Đại lộ Đông-Tây (nay là Võ Văn Kiệt), hầm vượt sông Sài Gòn, cầu Phú Mỹ, đại lộ Nguyễn Văn Linh, xa lộ Hà Nội mở rộng, các tuyến cao tốc kết nối vùng... đã trở thành những dấu mốc quan trọng trong tiến trình phát triển. Không chỉ rút ngắn khoảng cách địa lý, những công trình ấy còn mở rộng không gian đô thị, tạo điều kiện hình thành các khu đô thị mới, các trung tâm thương mại, dịch vụ và công nghiệp hiện đại.

Sự phát triển của Khu đô thị Phú Mỹ Hưng ở phía Nam, Khu đô thị mới Thủ Thiêm ở phía Đông hay Thành phố Thủ Đức sau này là minh chứng rõ nét cho vai trò dẫn dắt của hạ tầng. Mỗi tuyến đường, mỗi cây cầu được hoàn thành đều kéo theo sự dịch chuyển của dòng vốn đầu tư, dân cư và các hoạt động kinh tế, tạo nên những cực tăng trưởng mới, góp phần giảm áp lực cho khu vực trung tâm.

Kiến tạo động lực tăng trưởng từ hạ tầng hiện đại

Đến nay, Thành phố Hồ Chí Minh đã sở hữu mạng lưới giao thông với hơn 4.000 km đường bộ, hàng trăm cây cầu lớn nhỏ cùng nhiều công trình trọng điểm đang tiếp tục được triển khai. Từ một đô thị phát triển chủ yếu theo chiều ngang, thành phố từng bước hình thành cấu trúc đô thị hiện đại với hệ thống giao thông đa tầng, đa phương thức và kết nối ngày càng hoàn chỉnh.

Nếu những cây cầu và đại lộ từng giúp mở rộng không gian phát triển của Thành phố thì việc đưa tuyến metro số 1 Bến Thành - Suối Tiên vào vận hành đã mở ra một giai đoạn phát triển mới cho đô thị mang tên Bác. Ý nghĩa của metro không chỉ nằm ở việc vận chuyển hành khách. Quan trọng hơn, tuyến đường sắt này đang từng bước hình thành mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD), tạo động lực cho quy hoạch các khu dân cư, trung tâm thương mại, dịch vụ dọc tuyến. Trục Võ Nguyên Giáp, từng là cửa ngõ phía Đông với áp lực giao thông rất lớn, đang dần trở thành hành lang đô thị hiện đại, thông minh và phát triển bền vững.

Cầu Phú Mỹ (TP Hồ Chí Minh) trong ngày khánh thành. Ảnh: Quang Nhựt/TTXVN

Cùng với metro số 1, hàng loạt dự án chiến lược khác đã và đang được Thành phố tập trung triển khai như Vành đai 3, Vành đai 4, nút giao An Phú, nút giao Mỹ Thủy, cầu Thủ Thiêm 4, tuyến đường sắt Thủ Thiêm - Long Thành, cao tốc kết nối sân bay quốc tế Long Thành hay tuyến đường vượt biển Cần Giờ - Vũng Tàu. Đây đều là những công trình có ý nghĩa chiến lược, không chỉ giải quyết ùn tắc giao thông mà còn mở rộng không gian phát triển liên vùng.

Điểm đáng chú ý là tư duy phát triển hạ tầng của Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay không còn giới hạn trong phạm vi nội đô. Mỗi dự án đều được đặt trong tổng thể phát triển vùng Đông Nam Bộ, gắn với hệ thống cảng biển, sân bay quốc tế, logistics và các hành lang kinh tế. Chính sự liên kết ấy sẽ tạo nên sức cạnh tranh mới cho Thành phố trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.

Nhân dịp kỷ niệm 50 năm Thành phố mang tên Bác, hơn 100 dự án hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội được khởi công, hoàn thành nhằm phục vụ phát triển kinh tế - xã hội và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Hơn 100 dự án này không chỉ mang ý nghĩa chào mừng một dấu mốc lịch sử mà còn là bước chuẩn bị quan trọng cho chặng đường phát triển tiếp theo, tạo nền tảng để phát triển kinh tế, nâng cao năng lực cạnh tranh cho Thành phố lớn và hiện đại nhất cả nước.

Lấy người dân làm trung tâm của phát triển

Thành tựu của hạ tầng không chỉ được đo bằng chiều dài những tuyến đường, số lượng những cây cầu hay quy mô của các khu đô thị mới. Giá trị bền vững nằm ở chỗ, mỗi công trình được đầu tư đều hướng tới mục tiêu cuối cùng là nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Đó cũng là tư tưởng xuyên suốt trong quá trình xây dựng và phát triển Thành phố Hồ Chí Minh suốt 50 năm qua: phát triển hạ tầng phải gắn với phát triển con người, lấy người dân vừa là chủ thể tham gia, vừa là đối tượng thụ hưởng.

Chính vì vậy, cùng với các dự án giao thông quy mô lớn, Thành phố Hồ Chí Minh đã dành nguồn lực đáng kể để đầu tư hệ thống trường học, bệnh viện, công viên, nhà ở xã hội và các công trình văn hóa. Nhiều dự án cải tạo môi trường nước, chỉnh trang kênh rạch, phát triển cây xanh, xây dựng công viên ven sông đang từng bước trả lại không gian sống trong lành cho người dân.

Dự án Công viên văn hóa Bến Nhà Rồng - Khánh Hội cùng hệ thống cây xanh ven sông Sài Gòn là một ví dụ tiêu biểu. Không chỉ góp phần chỉnh trang cảnh quan đô thị, công trình còn gìn giữ giá trị lịch sử, văn hóa, đồng thời tạo thêm không gian công cộng cho cộng đồng. Cùng với đó, hàng loạt dự án nhà ở xã hội, trường học mới, bệnh viện và các công trình dân sinh đang được triển khai, thể hiện rõ quan điểm lấy người dân làm trung tâm của mọi chính sách phát triển.

Gắn với các hoạt động kỷ niệm 50 năm Thành phố mang tên Bác và chuẩn bị cho năm học mới 2026-2027, Thành phố dự kiến hoàn thành 70 dự án cải tạo, sửa chữa và xây mới trường học, đưa vào sử dụng 1.251 phòng học. Những con số ấy không chỉ phản ánh quy mô đầu tư mà còn thể hiện quyết tâm bảo đảm điều kiện học tập ngày càng tốt hơn cho người dân trong một đô thị có tốc độ gia tăng dân số cao.

Tinh thần lấy người dân làm trung tâm còn được lan tỏa mạnh mẽ từ cơ sở. Tại 168 phường, xã và đặc khu, nhiều phong trào thi đua đã được phát động, từ xây dựng "thành phố xanh - sạch - đẹp", phát triển tuyến hẻm xanh, trường học xanh, "Bình dân học vụ số", đến các công trình "Vườn cây đại đoàn kết", trồng cây, chỉnh trang cảnh quan, cải tạo môi trường sống. Những việc làm tưởng chừng nhỏ bé ấy đang góp phần hình thành diện mạo mới cho từng khu dân cư, từng con đường, từng dòng kênh, để mỗi người dân đều có thể cảm nhận rõ sự đổi thay của Thành phố ngay trong cuộc sống hằng ngày.

Mở rộng không gian - nâng tầm vị thế

Nếu giai đoạn trước, mục tiêu của Thành phố Hồ Chí Minh là giải quyết những điểm nghẽn về giao thông và mở rộng không gian đô thị thì bước sang giai đoạn phát triển mới, tư duy quy hoạch đã có sự thay đổi căn bản. Thành phố không còn phát triển theo mô hình đơn cực với khu vực trung tâm là hạt nhân duy nhất, mà chuyển sang cấu trúc đa trung tâm, liên kết vùng, khai thác tối đa lợi thế của từng khu vực để tạo động lực tăng trưởng mới.

Việc mở rộng không gian phát triển sau khi Thành phố Hồ Chí Minh hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa-Vũng Tàu là một dấu mốc đặc biệt trong tiến trình ấy. Với diện tích hơn 6.700 km² và quy mô dân số trên 14 triệu người, Thành phố Hồ Chí Minh trở thành một trong những siêu đô thị lớn của Đông Nam Á, sở hữu hệ thống cảng biển, sân bay, khu công nghiệp, trung tâm tài chính, dịch vụ và đổi mới sáng tạo có quy mô hàng đầu cả nước.

Sự thay đổi này không đơn thuần là mở rộng địa giới hành chính mà là bước chuyển mang tính chiến lược trong tư duy phát triển. Thay vì tập trung mọi nguồn lực vào khu vực trung tâm, Thành phố xác lập mô hình phát triển "3 vùng - 1 đặc khu - 3 hành lang - 5 trụ cột", trong đó mỗi khu vực đều được định vị rõ chức năng và có sự kết nối chặt chẽ thông qua hệ thống hạ tầng giao thông hiện đại.

Ở đó, khu vực trung tâm tiếp tục giữ vai trò hạt nhân về tài chính, thương mại và dịch vụ chất lượng cao; phía Đông phát triển đổi mới sáng tạo, công nghệ cao và logistics; phía Nam khai thác lợi thế kinh tế biển, cảng biển và du lịch; phía Bắc và Tây Bắc trở thành không gian phát triển công nghiệp, đô thị sinh thái và nông nghiệp công nghệ cao. Hệ thống vành đai, cao tốc, đường sắt đô thị và đường sắt liên vùng sẽ là "mạch máu" kết nối các cực tăng trưởng ấy thành một chỉnh thể thống nhất.

Trong bối cảnh cạnh tranh giữa các đô thị ngày càng quyết liệt, lợi thế của Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ nằm ở quy mô kinh tế mà còn ở khả năng kết nối. Hạ tầng hiện đại sẽ giúp rút ngắn thời gian lưu thông hàng hóa, giảm chi phí logistics, thu hút đầu tư và tạo ra chuỗi giá trị liên kết trên phạm vi toàn vùng. Đó cũng chính là nền tảng để Thành phố từng bước hiện thực hóa mục tiêu trở thành trung tâm tài chính, thương mại và logistics của khu vực châu Á-Thái Bình Dương.

Nhìn lại chặng đường 50 năm, có thể khẳng định mỗi công trình hạ tầng không chỉ là một dự án xây dựng mà còn là dấu ấn của tư duy đổi mới, của khát vọng vươn lên và của quyết tâm đưa Thành phố Hồ Chí Minh trở thành trung tâm phát triển năng động nhất cả nước. Trên nền tảng của những công trình hạ tầng hiện đại và khát vọng không ngừng đổi mới, Thành phố mang tên Bác đang tiếp tục viết nên những trang mới, hướng tới mục tiêu trở thành đô thị thông minh, trung tâm tài chính quốc tế, đầu mối kết nối khu vực và là biểu tượng của một Việt Nam hùng cường, thịnh vượng trong kỷ nguyên mới.