Báo chí cách mạng Việt Nam luôn gắn liền với từng bước chuyển mình của dân tộc

Không chỉ là lãnh tụ vĩ đại của dân tộc, Chủ tịch Hồ Chí Minh còn là người đặt nền móng cho nền báo chí cách mạng Việt Nam. Ngay từ những năm đầu hoạt động ở nước ngoài, Người đã nhận thức sâu sắc vai trò của báo chí như một công cụ truyền bá tư tưởng, giác ngộ quần chúng và tổ chức lực lượng cách mạng.

Tờ báo “Thanh Niên” (ra đời năm 1925 tại Quảng Châu, Trung Quốc) do Người sáng lập và trực tiếp chỉ đạo được xem là cột mốc khai sinh báo chí cách mạng Việt Nam. Đây không chỉ là một ấn phẩm tuyên truyền mà còn là “trường học cách mạng” đầu tiên, đào tạo đội ngũ cán bộ, chiến sĩ, đặt nền móng tư tưởng cho cách mạng Việt Nam.

Trong suốt hơn một thế kỷ, báo chí cách mạng Việt Nam luôn gắn liền với từng bước chuyển mình của dân tộc.

Trong thời kỳ từ năm 1925 đến trước khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, nhiều tờ báo đã bí mật xuất bản trong nước như: Búa liềm, Cờ Cộng sản, Nhân loại… cùng với báo Thanh Niên, các ấn phẩm, tờ báo cách mạng thời kỳ này đã góp phần quan trọng trong truyền bá tư tưởng cách mạng, giáo dục tinh thần yêu nước, huấn luyện đội ngũ cán bộ, chuẩn bị cho sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam.

Trong giai đoạn 1930-1939, báo của các tổ chức của đảng được xuất bản khắp các địa phương, khu vực trong cả nước, như: Le Travail, Notre voix, Tin tức, Đời nay, La Lutte, L’Avant garde, Dân chúng, Nhành lúa, Dân… Đây là thời kỳ báo chí cách mạng dưới sự lãnh đạo của Đảng hoạt động công khai kết hợp bán công khai, mở rộng tầm ảnh hưởng trong xã hội, phát động nhiều hình thức đấu tranh phong phú, chuẩn bị lực lượng cho cao trào cách mạng 1941-1945 tiến tới giành thắng lợi trong cuộc cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Giai đoạn 1941-1945, Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc về nước trực tiếp lãnh đạo cách mạng, đã chỉ đạo xuất bản tờ Việt Nam độc lập. Cùng với đó, nhiều tờ báo, như: Giải phóng, Cứu quốc, Cờ Giải phóng, Tạp chí Cộng sản, Lao động, Bẻ xiềng… được xuất bản, đáp ứng yêu cầu chuẩn bị Tổng khởi nghĩa.

Các cơ quan báo chí, như: Sự thật, Nhân dân, Tiên phong, Văn nghệ, Sao vàng, Lao động, Quân đội nhân dân, Nhân dân miền Nam… trở thành một hệ thống các phương tiện phục vụ công tác giáo dục chính trị tư tưởng, chỉ đạo và tổ chức thực hiện các nhiệm vụ chiến đấu và sản xuất trong kháng chiến chống thực dân Pháp. Lúc này, báo chí trở thành “vũ khí mềm” nhưng có sức mạnh to lớn, góp phần xây dựng lực lượng chính trị, tổ chức phong trào quần chúng và lan tỏa tinh thần yêu nước.

Giai đoạn 1945-1954: Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời (2/9/1945), báo chí cách mạng bước sang một trang mới. Báo chí góp phần khắc họa diện mạo, vị thế của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa non trẻ trên bản đồ thế giới.

Đất nước bước vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, báo chí cách mạng lúc này chuyển mình, đóng vai trò xung kích trên mặt trận tư tưởng và thông tin. Giai đoạn này, bên cạnh những tờ báo đã hoạt động từ trước năm 1945, nhiều cơ quan báo chí cách mạng mới được thành lập, như Đài Tiếng nói Việt Nam (7/9/1945) và Thông tấn xã Việt Nam (15/9/1945)...

So với giai đoạn trước, giai đoạn này báo chí cách mạng đã lớn mạnh cả về số lượng và chất lượng, được sắp xếp theo hệ thống từ trung ương đến địa phương.

Giai đoạn này cũng là thời kỳ mở đầu nền báo chí cách mạng tự do, dân chủ. Dưới sự lãnh đạo của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, sự quản lý bằng pháp luật của Nhà nước, sự tham gia tích cực của đội ngũ nhà báo cách mạng, báo chí đã tuyên truyền hiệu quả đường lối cách mạng; giác ngộ và nâng cao trình độ nhận thức của Nhân dân; cổ vũ tinh thần chiến đấu, củng cố niềm tin chiến thắng, phản ánh đời sống chiến khu và lan tỏa tinh thần kháng chiến-kiến quốc của cả dân tộc. Báo chí đã góp một phần trong Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ và trong thành công của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Giai đoạn 1954-1975 là giai đoạn xây dựng CNXH ở miền Bắc và kháng chiến chống Mỹ, cứu nước ở miền Nam.

Báo chí miền Bắc đồng hành với các sự kiện chính trị lớn như Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ III (9/1960), đẩy mạnh tuyên truyền xây dựng chủ nghĩa xã hội, đấu tranh chống tư tưởng tư sản, phản bác âm mưu chia cắt đất nước của chế độ Mỹ - Diệm. Ở miền Nam, báo chí cách mạng hoạt động trong điều kiện vô cùng khắc nghiệt, nhiều tờ báo phải in ấn bí mật, di chuyển liên tục. Nhưng chính trong gian khó ấy, báo chí vẫn là ngọn lửa tinh thần, góp phần quan trọng vào thắng lợi Mùa xuân 1975.

Mặc dù chiến tranh khốc liệt, giai đoạn 1960-1975 vẫn có 80 đầu báo. Đặc biệt, ngày 7/9/1970, Truyền hình Việt Nam phát sóng chương trình đầu tiên, đánh dấu sự ra đời của báo hình ở Việt Nam, mở ra một hướng đi mới cho báo chí cách mạng.

Như vậy, báo chí cách mạng Việt Nam giai đoạn 1954-1975 là một bộ phận không thể tách rời của cuộc đấu tranh vì độc lập dân tộc, thống nhất đất nước. Dưới sự lãnh đạo của Đảng, báo chí đã hoàn thành xuất sắc vai trò tuyên truyền, giáo dục, cổ vũ và định hướng tư tưởng trong toàn xã hội. Với tinh thần “mỗi nhà báo là một chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng-văn hóa”, đội ngũ báo chí cách mạng đã góp phần xứng đáng vào thắng lợi vẻ vang của dân tộc trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.

Giai đoạn 1975-1986: sau năm 1975, báo chí cách mạng Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới, mở rộng về quy mô, nâng cao vị thế trong đời sống chính trị-xã hội của đất nước.

Ngày 7/7/1976, Hội Nhà báo Việt Nam và Hội Nhà báo yêu nước và dân chủ miền Nam thống nhất thành một tổ chức duy nhất hoạt động trên phạm vi toàn quốc, lấy tên là Hội Nhà báo Việt Nam, tạo nên một hệ thống báo chí đồng bộ, thống nhất từ trung ương đến địa phương.

Ngoài ra, nhiều tờ báo lớn cũng được hợp nhất: Báo Cứu Quốc và Báo Giải Phóng thành Báo Đại Đoàn Kết; Báo Văn nghệ Giải phóng nhập với Báo Văn nghệ; Phụ nữ Việt Nam thống nhất trên cả nước; Báo Lao Động trở thành cơ quan của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam. Từ năm 1976, Báo Nhân Dân, Tạp chí Học tập (sau đổi tên thành Tạp chí Cộng sản tháng 1/1977) được in và phát hành tại TP Hồ Chí Minh, bảo đảm thông tin kịp thời giữa hai miền Nam-Bắc.

Việc thống nhất hệ thống báo chí đáp ứng yêu cầu tuyên truyền trong thời kỳ cả nước đi lên chủ nghĩa xã hội.

Giai đoạn này báo chí không chỉ là công cụ truyền tải thông tin mà còn đóng vai trò then chốt trong việc xây dựng tư tưởng, giáo dục, củng cố niềm tin và định hướng dư luận xã hội trong bối cảnh đất nước mới thống nhất, đầy khó khăn thử thách. Báo chí trong giai đoạn này vừa phản ánh thực tế đời sống, vừa góp phần vận động Nhân dân đồng lòng xây dựng xã hội chủ nghĩa, bảo vệ Tổ quốc, tạo nền tảng cho sự phát triển của báo chí Việt Nam trong những thập niên sau này.

Giai đoạn 1986 đến nay: từ năm 1986, cùng với công cuộc đổi mới, xóa bỏ bao cấp, báo chí bước vào giai đoạn phát triển mạnh mẽ. Đây chính là thời điểm báo chí Việt Nam bắt đầu tiếp cận với nền báo chí hiện đại.

Trong đó, giai đoạn 1986-2005 là một thập kỷ bản lề, nơi báo chí Việt Nam không chỉ bám sát mà còn là một lực lượng tiên phong, đồng hành cùng đất nước vượt qua khủng hoảng và đạt được những thành tựu quan trọng trong công cuộc đổi mới. Báo chí đã chuyển mình mạnh mẽ, từ công cụ tuyên truyền thuần túy sang diễn đàn đa chiều, phản ánh sâu sắc thực tiễn đổi mới.

Báo chí đã thể hiện rõ nét vai trò là cơ quan ngôn luận của các tổ chức đảng, cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị-xã hội, tổ chức xã hội-nghề nghiệp và là diễn đàn của Nhân dân. Đặc biệt, báo chí cách mạng Việt Nam đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ, phản ánh sâu sắc nhịp đập của thời cuộc và đồng hành cùng sự phát triển của đất nước trong bối cảnh hội nhập quốc tế và cách mạng công nghiệp 4.0. Từ một nền báo chí truyền thống, báo chí đã từng bước vươn lên hiện đại, đa nền tảng, góp phần quan trọng trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, định hướng dư luận và giữ vững trận địa tư tưởng-văn hóa của Đảng.

Tuy nhiên, trong kỷ nguyên số, báo chí cách mạng Việt Nam đang đối mặt với những thay đổi sâu sắc chưa từng có. Sự phát triển của internet, mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo đã làm thay đổi cách sản xuất và tiếp nhận thông tin. Báo chí không còn đơn thuần là các ấn phẩm in truyền thống mà đã trở thành hệ sinh thái truyền thông đa nền tảng: báo điện tử, video, podcast, mạng xã hội và dữ liệu số. Trong bối cảnh đó, sứ mệnh của báo chí vẫn không thay đổi: trung thực, khách quan, định hướng dư luận xã hội và bảo vệ lợi ích quốc gia. Tuy nhiên, phương thức thực hiện sứ mệnh ấy đòi hỏi sự đổi mới mạnh mẽ.

Nhà báo không chỉ là người đưa tin mà còn là người phân tích, kiểm chứng và dẫn dắt thông tin. Công nghệ giúp báo chí nhanh hơn, nhưng chính con người mới là yếu tố quyết định giá trị và độ tin cậy.

Chính vì vậy, trong bài viết “Báo chí cách mạng Việt Nam trong thời đại số”, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã yêu cầu: Báo chí cách mạng Việt Nam trong kỷ nguyên số vì vậy phải kết hợp hài hòa giữa bản lĩnh chính trị và năng lực công nghệ, giữa lý tưởng cách mạng và tư duy đổi mới, giữa tính chiến đấu và tính nhân văn, giữa trách nhiệm quốc gia và khả năng hội nhập. Làm chủ không gian số không thể chỉ bằng khẩu hiệu mà phải bắt đầu từ từng tòa soạn, từng quy trình kiểm chứng, từng kho dữ liệu, từng sản phẩm báo chí, từng lớp đào tạo và từng ứng xử của nhà báo trước công chúng.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước mong rằng các cơ quan báo chí và mỗi nhà báo sẽ biến truyền thống cách mạng thành động lực cho đổi mới. Các cơ quan báo chí cần trở thành một tòa soạn số hiện đại, một trung tâm dữ liệu và tri thức, một địa chỉ tin cậy của nhân dân. Các nhà báo tiếp tục là chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng-văn hóa-thông tin số, vững bản lĩnh, trong sáng đạo đức, sâu sắc nhân văn, tinh thông công nghệ. Với định hướng đó, tôi tin tưởng rằng báo chí cách mạng Việt Nam sẽ tiếp tục đóng góp xứng đáng vào sự nghiệp phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân trong thời đại số. 101 năm báo chí cách mạng Việt Nam là hành trình của trí tuệ, bản lĩnh và khát vọng dân tộc. Từ dấu ấn khai sinh của nhà báo vĩ đại Hồ Chí Minh đến hệ sinh thái truyền thông số hiện đại, báo chí luôn đồng hành cùng lịch sử đất nước.