Gieo mùa xuân cho nếp thổ cẩm

Giấc mơ dưới mái nhà sàn

Tiếng lưỡi kéo cắt xoẹt qua lớp vải jean bạc màu nghe thật giòn. Triệu Thị Đào cẩn thận vuốt lại từng nếp gấp xù xì, rồi tỉ mẩn ướm lên đó dải thổ cẩm rực rỡ mang vóc dáng của núi đồi, cây cỏ. Sinh ra và lớn lên dưới nếp nhà sàn ở thôn Lâm, xã Đồng Tâm, tình yêu với sắc chàm, nếp thổ cẩm đã âm thầm bám rễ và lớn dần lên trong trái tim cô giáo trẻ. Giữa không gian tĩnh lặng, mùi vải chàm ngai ngái mộc mạc cứ thế lẩn quất, vương vấn trên từng đầu ngón tay người làm nghề. Đưa tay chạm vào mép vải bò thô ráp đang nằm ngoan ngoãn gối lên mảng hoa văn tinh xảo, tôi không giấu được sự tò mò:

- “Thổ cẩm dệt tay, nhuộm chàm bao tháng ròng trân quý là thế, sao Đào lại “se duyên” cùng những mảnh jean cũ sờn này? Sự bụi bặm phố thị và nét thâm trầm đại ngàn đặt cạnh nhau, không sợ bị “lệch pha” sao?”.

Đào ngừng tay kéo, ánh mắt lấp lánh niềm vui của người say nghề:

- “Đồ jean tuy cũ nhưng mang nhịp đập phóng khoáng của người trẻ. Còn thổ cẩm lại cất giữ linh hồn và bề dày ký ức của vách nứa, nhà sàn. Em gom chúng lại không phải để chắp vá, mà để mượn sự hiện đại làm “đôi cánh” cho truyền thống. Vải cũ được trao vòng đời mới, còn văn hóa người Dao thì được sống một cuộc đời rực rỡ vươn xa hơn chị ạ!”.

Lời bộc bạch dung dị ấy cất lên từ một tình yêu đau đáu, bắt rễ sâu thẳm từ chính tuổi thơ của Đào. Đồng bào rẻo cao quê chị vẫn thường ngân nga:

“Bàn tay nhuộm đẫm sắc chàm

Thêu sương, dệt suối, ươm ngàn nếp hoa”.

Từ ngày còn là một cô bé con, Đào đã quen với hình ảnh bà và mẹ cặm cụi bên khung cửi. Cô lớn lên cùng mùi chàm thân thuộc, tiếng lanh canh của vòng bạc chạm nhau mỗi nhịp thêu, và những mảng màu sặc sỡ kể chuyện đất trời. Tình yêu với nghệ thuật thủ công, với hoa văn mang đậm bản sắc người Dao ngấm vào máu thịt cô tự nhiên như dòng suối róc rách chảy qua bản làng.

Lớn lên, trở thành giáo viên mỹ thuật, Đào không chỉ gieo cái chữ, cái đẹp cho học trò mà còn chứng minh mình là một nghệ sĩ đa tài. Bàn tay tài hoa ấy khi múa cọ viết thư pháp, lúc trầm mặc với tranh khắc gỗ, hội họa, hay lúi húi thiết kế trang phục. Thế nhưng, khát khao đưa thổ cẩm vươn xa, ứng dụng vào thời trang hiện đại vẫn luôn là ngọn lửa cháy rực nhất. Đào xót xa khi thấy những vạt áo chàm kỳ công dần nhường chỗ cho đồ may mặc công nghiệp.

Và ý tưởng làm túi handmade ra đời như một sự giải tỏa nỗi niềm ấy. Để biến một mớ vải lộn xộn thành tác phẩm nghệ thuật, Đào làm việc vô cùng bài bản. Khởi nguồn từ những phác thảo chi tiết trên giấy, chị cẩn thận tính toán từng tỷ lệ. Khâu “đau đầu” nhất là chọn vật liệu: phải lật giở từng dải thổ cẩm sặc sỡ, ướm thử lên nền chàm đen trầm mặc và lớp jean xanh bạc màu sao cho sự tương phản ấy tạo ra một tổng thể hài hòa. Khi các mảng màu, khối hình đã “đối thoại” ăn ý, Đào mới tỉ mẩn cắt ghép và đưa vào máy để may.

“Những bông hoa của núi” bung nở

Để có được vóc dáng một chiếc túi được thành hình, vẹn tròn đến từng đường kim mũi chỉ, cô giáo trẻ phải gửi gắm vào đó một đến hai ngày ròng rã cặm cụi gọt giũa. Thế nhưng ít ai biết rằng hành trình này không hề trải đầy hoa hồng. Con đường đưa thổ cẩm xuống phố vấp phải nhiều sự can ngăn, những hoài nghi.

Nhớ lại những ngày đầu, Đào bộc bạch, giọng vẫn còn chút nghẹn ngào: “Lúc thấy em lôi mớ quần bò cũ cắt chung với tấm vải chàm nhiều người không hài lòng. Các bà, các mẹ trong bản xót xa bảo em đang làm hỏng đồ quý của dân tộc. Lúc ấy, em tủi thân vô cùng. Mình muốn giữ gìn văn hóa, nhưng lại làm tổn thương chính những người đã tạo ra nó. Đã có đêm em nằm khóc, định cất máy khâu đi, bỏ cuộc...”.

Nhưng bóng tối của sự hoài nghi không thể dập tắt được ngọn lửa nghề. “Lửa thử vàng, gian nan thử sức”, Đào khẳng định chính tình yêu máu thịt với văn hóa quê hương đã cản bước sự nản lòng, không cho phép cô giáo người Dao buông xuôi. Gạt đi những giọt nước mắt tủi thân, cô tiếp tục miệt mài gọt giũa.

Và rồi, trái ngọt cũng vỡ òa vào những ngày đầu năm 2025, khi bộ sưu tập túi mang tên “Những bông hoa của núi” chính thức bung nở rực rỡ. Sau bao lần tháo ra ráp lại, Đào đã tìm ra tỷ lệ vàng để ba mảnh ghép: vải chàm đằm thắm, thổ cẩm sặc sỡ và jean bụi bặm nương tựa vào nhau một cách hoàn mỹ. Sự kết hợp ấy không chỉ giải quyết trọn vẹn bài toán thẩm mỹ giao thoa, mà còn lan tỏa mạnh mẽ thông điệp về việc tái chế chất liệu, bảo vệ môi trường.

Tính nghệ thuật còn thể hiện qua các họa tiết đắp nổi. Những chú gà trống dũng mãnh, chú ngựa thồ hàng hay chú dê núi ngộ nghĩnh không phải là hình vẽ đơn thuần. Chúng được Đào “thổi hồn” bằng cách sử dụng chính các mảng hoa văn dệt tay kỷ hà để tạo hình cánh, đuôi hay yên cương. Ở những mẫu túi khác, Đào lại tư duy như một họa sĩ trừu tượng. Những dải jean và thổ cẩm lượn sóng, xếp chồng lên nhau gợi tả hình ảnh ruộng bậc thang mùa nước đổ, hay những dãy núi trùng điệp mờ sương.

Đánh giá về những sáng tạo của cô giáo Triệu Thị Đào, ông Bàn Xuân Triều, Chủ nhiệm Câu Lạc bộ Văn hóa dân tộc Dao tỉnh Tuyên Quang chia sẻ: “Cô giáo Triệu Thị Đào đã sáng tạo khéo léo, khoác cho thổ cẩm một chiếc áo mới, đưa những giá trị ngàn đời thoát khỏi vách nhà sàn chật hẹp để tự tin sống cùng lớp trẻ. Đó là cách giữ gìn văn hóa thông minh và thiết thực nhất!”.

Không dừng lại ở một dự án thỏa mãn đam mê nghệ thuật, “Những bông hoa của núi” đã thực sự chạm đến trái tim người tiêu dùng và khẳng định được giá trị kinh tế. Với mức giá dao động từ 500 nghìn đến 2 triệu đồng/chiếc, chỉ tính riêng trong dịp Tết Nguyên đán vừa qua, hơn 100 tác phẩm độc bản đã được khách hàng trân trọng đón nhận.

Nhạy bén với nhịp sống số, cô giáo trẻ còn biến trang Facebook và kênh TikTok cá nhân thành một “không gian triển lãm” rực rỡ. Nhờ bệ phóng công nghệ, ranh giới địa lý bị xóa nhòa, giúp những nếp vải chàm của Tuyên Quang đến gần hơn với khách hàng khắp mọi miền đất nước và cả những người yêu văn hóa ở nước ngoài.

Nói về chặng đường phía trước, ánh mắt cô giáo người Dao lại lấp lánh những hoài bão lớn lao. Đào ấp ủ dự định sẽ mở rộng quy mô xưởng nhỏ, trực tiếp cầm tay chỉ việc, truyền lại kỹ thuật cắt may và phối ghép này cho các chị em phụ nữ trong vùng. Chị không chỉ muốn tạo ra một sinh kế bền vững giúp bà con vơi bớt nhọc nhằn, mà còn khát khao phát triển thêm nhiều dòng sản phẩm thời trang ứng dụng khác từ thổ cẩm quê hương.

Theo Baotuyenquang.com.vn