Dành 6 tiếng mỗi ngày lướt mạng, người dùng dễ bị trả giá

Theo PGS.TS Trần Thành Nam (Phó Hiệu trưởng trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội, chuyên gia tâm lý) chia sẻ tại tọa đàm ngày Vui Tết an toàn - không lo Deepfake, trong khi chúng ta mải mê vá lỗ hổng kỹ thuật, tội phạm mạng đã tìm ra cách để tấn công vào tâm lý con người.

Mạng xã hội đang "bào mòn" sức đề kháng tinh thần

Dẫn báo cáo từ Digital Việt Nam cập nhật đến tháng 10/2025, PGS.TS Trần Thành Nam cho biết: “Việt Nam hiện có khoảng 102 triệu dân nhưng đang sở hữu tới 137 triệu thuê bao di động đã kích hoạt. Đi kèm với đó là 79 triệu tài khoản mạng xã hội đang hoạt động liên tục.

PGS.TS Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội.

Số liệu này không chỉ phản ánh tốc độ số hóa, mà còn chỉ ra một thực trạng báo động về hành vi: Trung bình mỗi người Việt dành 6 tiếng 15 phút mỗi ngày để tương tác trên không gian mạng (chiếm 1/3 quỹ thời gian thức tỉnh).

Thậm chí, thống kê cho thấy mỗi tuần chúng ta tiêu tốn khoảng 20 giờ 03 phút chỉ riêng cho các nền tảng mạng xã hội.

PGS Trần Thành Nam nhận định, việc dành nhiều trên không gian ảo đã đẩy con người vào một thế giới mang tên PACE - một khái niệm phản ánh đầy đủ những áp lực của kỷ nguyên mới.

Cụ thể: P (Pressure) - áp lực công việc tăng cao; A (Always-on) - kết nối 24/7 không có khoảng lặng; I (Information Overload) - bội thực thông tin; và E (Easily Distracted) - dễ dàng bị xao nhãng.

Hệ quả của thế giới PACE là sự xuất hiện của hội chứng "thối não kỹ thuật số". PGS.TS Trần Thành Nam dẫn chứng nghiên cứu từ Viện Công nghệ Massachusetts (Hoa Kỳ): "Việc tiếp nhận quá nhiều thông tin ngắn và lạm dụng AI đang làm suy giảm chức năng của vùng vỏ não trước trán".

Nghiên cứu trên cho thấy, 83% chuyên gia hiện nay không thể nhớ nổi những gì mình vừa viết hoặc phát biểu chỉ vài phút trước đó (phản ánh sự suy giảm của trí nhớ ngắn hạn và khả năng tập trung sâu).

Khi khả năng xử lý thông tin bị "phẳng hóa" do thuật toán AI, con người dần mất đi năng lực tư duy chiều sâu, trở thành những chuyên gia năng lực trung bình và là mồi ngon cho những kịch bản lừa đảo được lập trình sẵn.

Tại sao người trí thức cao vẫn sập bẫy?

Một trong những nội dung chia sẻ đáng chú ý của PGS.TS Trần Thành Nam là cơ chế phản ứng của não bộ. Ông phân tích rằng não người vận hành theo hai hệ thống: Phản ứng nhanh (dựa trên cảm xúc, bản năng) và tư duy chậm (dựa trên lý trí, logic).

Tội phạm mạng hiện nay thực chất là những "kỹ sư tâm lý" bậc thầy, chúng không tấn công vào mật khẩu, mà tấn công vào cơ chế "phản ứng nhanh" của nạn nhân.

“Tội phạm luôn tạo ra các tình huống đánh vào các bậc cảm xúc cao như: Thương cảm, lo lắng, sợ hãi hoặc sợ mất cơ hội. Khi con người rơi vào trạng thái cảm xúc cực đoan, nồng độ adrenalin tăng cao, nhịp tim nhanh, đồng tử mở rộng nhưng vùng vỏ não trước trán (nơi điều khiển lý trí và ức chế hành vi) lại bị tê liệt”, PGS.TS Trần Thành Nam chỉ rõ.

Đáng chú ý, tội phạm thường chọn thời điểm tấn công vào lúc 16h30-17h00, đây là thời điểm con người mệt mỏi nhất, muốn hoàn tất công việc nhanh để về nhà.

Trong trạng thái "não bộ kiệt sức", ngay cả những chuyên gia an ninh mạng hay những người có vị trí xã hội cao cũng dễ dàng thực hiện các thao tác chuyển tiền theo chỉ dẫn của kẻ lừa đảo mà không hề mảy may nghi ngờ.

“Bước sang năm 2026, các thủ đoạn này đã tiến hóa với sự hỗ trợ của AI. Không còn là những tin nhắn sai lỗi chính tả, kẻ lừa đảo sử dụng các bộ lọc để giả dạng người khuyết tật xin từ thiện hoặc dùng deepfake để tạo ra các kịch bản "thật hơn cả thật".

Chúng nghiên cứu tâm lý nạn nhân sâu đến mức có thể tạo ra những nội dung vừa nhắn xong đã có phản hồi hoàn hảo, đánh lừa cả trí nhớ tạm thời của con người”, PGS.TS Trần Thành Nam cảnh báo.

Người dùng cần chủ động kiểm tra các số điện thoại lạ để phòng tránh lừa đảo (Ảnh: NCA).

Để đối phó với làn sóng lừa đảo tinh vi này, PGS.TS Trần Thành Nam khẳng định giáo dục nhận thức là chưa đủ. Giải pháp cốt lõi nằm ở việc xây dựng hệ miễn dịch tâm lý và nâng cao năng lực AI cho mỗi cá nhân.

“Chúng ta cần biến các kỹ năng bảo vệ bản thân trên mạng thành "phản xạ tự động hóa" - giống như việc bóp phanh xe máy khi gặp chướng ngại vật mà không cần suy nghĩ. Về mặt kỹ thuật, người dân cần chủ động sử dụng các công cụ hỗ trợ như ứng dụng nhận diện cuộc gọi lừa đảo hoặc theo dõi các cảnh báo từ cơ quan an ninh", PGS.TS Trần Thành Nam chia sẻ.

Tuy nhiên, về mặt tâm lý, mỗi cá nhân cần thiết lập quyền được lãng quên và quyền được ngắt kết nối. Chuyển đổi số không có nghĩa là dùng nhiều màn hình hơn, mà là làm thế nào để công nghệ giúp con người hạnh phúc hơn.

Việc dành thời gian "offline", đối thoại nội tâm và tái tạo các khớp thần kinh thông qua vận động thể chất là cách duy nhất để tái thiết lập và phục hồi chức năng nhận thức não bộ, giúp vùng vỏ não trước trán giữ được khả năng ức chế trước các kích thích cảm xúc từ kẻ lừa đảo.

Cuối cùng, sự an toàn trong kỷ nguyên AI không đến từ những phần mềm đắt tiền nhất, mà đến từ một tư duy phản biện sắc sảo và một tâm thế bình thản trước mọi áp lực thời gian mà kẻ lừa đảo cố tình tạo ra.

Theo Dân Trí