Đổi cách làm nông

Nông dân xã Chợ Vàm vận động nhau tiếp tục xuống giống vụ hè thu. Ảnh: MINH HIỂN

Khi quy luật thay đổi

Vùng đầu nguồn sông Tiền gồm cá xã, phường: Vĩnh Xương, Tân An, Châu Phong, Tân Châu và Long Phú, với hơn 12.000ha đất sản xuất từng là nơi “đón lũ” đầu tiên khi dòng sông Mekong chảy vào đất Việt. Tại đây, đồng ruộng nhận phù sa bồi đắp, tạo nên nền tảng sản xuất đặc thù của vùng, nhưng thực tế ấy nay thay đổi rõ rệt. Lũ không còn về theo quy luật chu kỳ, lượng phù sa suy giảm, tính bất định gia tăng. Khi tự nhiên không còn “nuôi” đồng ruộng như trước, cách sản xuất phụ thuộc hoàn toàn vào con nước bộc lộ nhiều giới hạn.

Không chỉ vậy, áp lực từ chi phí đầu vào ngày càng rõ nét. Giá phân DAP 1,7 triệu đồng/bao, urê khoảng 800.000 đồng/bao, dầu diesel vượt 33.000 đồng/lít. Dù năng suất lúa vụ đông xuân đạt khoảng 7,6 tấn/ha nhưng hiệu quả kinh tế không tương xứng, lợi nhuận của nông dân giảm. Từ thực tế đó, yêu cầu thay đổi được nhìn nhận rất rõ tại các địa phương.

Ông Nguyễn Thanh Minh - Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Châu Phong nhận định: “Không thể tiếp tục chạy theo sản lượng bằng mọi giá. Nông nghiệp buộc phải chuyển sang tư duy kinh tế, tính đúng, tính đủ hiệu quả trên từng đơn vị sản xuất”. Còn ông Khưu Bá Phúc - nông dân xã Châu Phong chia sẻ: “Con nước thất thường, phân thuốc tăng giá, làm lúa không có dư. Bám cách làm cũ thì càng làm càng khó, chúng ta phải nhanh chóng thay đổi tư duy, cách làm nông nghiệp mới”.

Từ những phản ánh đó, có thể thấy nền sản xuất dựa vào kinh nghiệm và sản lượng đang dần chạm tới giới hạn. Nếu nhìn sâu vào bản chất, “lối sản xuất cũ” là thâm canh tối đa, sản xuất nhỏ lẻ và khai thác tài nguyên theo chiều rộng. Cách làm này đang tạo áp lực ngược trở lại đối với đất và môi trường.

Đê bao khép kín, sản xuất 3 vụ liên tục khiến đất không có thời gian phục hồi, hệ sinh thái suy giảm, nguồn nước chịu áp lực ô nhiễm ngày càng lớn. Cùng với đó, sản xuất manh mún khiến nông dân luôn ở thế yếu trong chuỗi giá trị. Ông Bùi Thái Hoàng - Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Vĩnh Xương cho rằng: “Sản xuất nhỏ lẻ, mạnh ai nấy làm là cách làm cũ cần phải loại bỏ đầu tiên”. Cùng quan điểm đó, ông Nguyễn Thanh Minh cho biết: “Địa phương đang giảm dần diện tích trồng lúa kém hiệu quả, khuyến khích nông dân tham gia hợp tác xã, liên kết với doanh nghiệp để nâng giá trị. Nếu còn sản xuất tự phát rất khó đi xa”.

Xuất phát từ thực tiễn, những thay đổi tích cực bắt đầu từ chính người dân. Bà Lê Thị Hoa - nông dân xã Tân An chia sẻ: “Giảm phân thuốc, làm theo hướng an toàn, chi phí có thể cao hơn ban đầu nhưng bán được giá, làm lâu dài mới bền”. Những chuyển động này cho thấy, từ quản lý đến người dân đều đang từng bước rời bỏ cách làm cũ, hướng tới nền sản xuất hiệu quả và bền vững hơn.

Chuyển đổi để tồn tại

Theo Tiến sĩ Đặng Kim Sơn - nguyên Viện trưởng Viện Chính sách và Chiến lược phát triển nông nghiệp nông thôn, nông nghiệp đồng bằng sông Cửu Long nói chung và vùng đầu nguồn nói riêng đang bước vào giai đoạn phải tái cấu trúc mạnh mẽ. Ông Sơn cho rằng, lợi thế cạnh tranh không còn nằm ở sản lượng mà ở chất lượng, chi phí và khả năng đáp ứng thị trường. Nếu chậm chuyển đổi, nông dân bị đẩy ra ngoài chuỗi giá trị.

Để thích ứng và phát triển sản xuất lúa, nông dân dần thay đổi cách canh tác. Trước hết là thích ứng với tự nhiên theo hướng chủ động như xả lũ lấy phù sa theo phương châm “2 năm, 5 vụ”, phát triển mô hình 2 lúa - 1 cá, luân canh cây trồng, giúp giảm chi phí và phục hồi đất đai. Không dừng lại ở đó, cơ cấu sản xuất đang có sự dịch chuyển rõ nét. Ngoài cây lúa, nông dân các xã Vĩnh Xương, Tân An, Châu Phong đẩy mạnh trồng hoa màu trên nền đất lúa và đã có trên 1.500ha đất trồng lúa kém hiệu quả được nông dân chuyển đổi sang trồng xoài cát Hòa Lộc, xoài keo phục vụ xuất khẩu, góp phần nâng cao thu nhập.

Việc đưa công nghệ vào sản xuất đang trở thành xu hướng tất yếu. Từ cơ giới hóa đến sử dụng thiết bị bay không người lái, cảm biến môi trường đều góp phần giảm chi phí đầu vào và nâng cao hiệu quả canh tác.

Mô hình hợp tác xã, cánh đồng lớn đang từng bước hình thành, giúp tăng khả năng liên kết với doanh nghiệp, nâng vị thế nông dân trong chuỗi giá trị. Đồng thời, phát triển nông nghiệp tuần hoàn, giảm phát thải, tận dụng phế phẩm không chỉ là xu hướng mà còn là yêu cầu bắt buộc để tham gia thị trường.

MINH HIỂN