Hát giữa cuộc đời rong ruổi

Chiều buông xuống ở một bãi đất trống trên đường Nguyễn Hoàng, phường Long Xuyên. Một sân khấu sơ sài được dựng tạm bằng những tấm bạt, dây điện kéo vội, vài bóng đèn màu nhấp nháy, xuất hiện mấy tuần liên tục, gây sự chú ý của người dân địa phương. Khi chương trình chưa bắt đầu, tôi lắng nghe câu chuyện của bà Phương Anh (58 tuổi), quê ở tỉnh Đồng Nai, chủ gánh lô tô Phương Anh, xen lẫn tiếng nhạc chát chúa.

Qua lời bà Anh kể, câu chuyện về một mảnh đời gắn bó với nghiệp kêu lô tô hiện ra rõ nét. Nhận thức rõ xu hướng giới tính của bản thân, bà may mắn được gia đình ủng hộ “được là chính mình”. Gần 40 năm trước, bà bước chân vào gánh hát lô tô, thỏa sức mặc trang phục xinh đẹp, lộng lẫy, được thể hiện tài năng ca hát trước khán giả, dù là khán giả hội chợ ồn ào, không chú tâm. Bà tự nhận mình “gắn đời với lô tô như cái nghiệp”. Suốt mấy mươi năm rong ruổi, bà nhiều lần rời đoàn rồi lại quay về, thành lập đoàn mới của riêng mình… như một vòng lặp không dứt. “Có lúc tôi tưởng mình nghỉ hẳn, đi làm việc khác cho ổn định. Nhưng rồi không chịu được. Nhớ sân khấu, nhớ tiếng nhạc, nhớ cảm giác được đứng trước đám đông… thế là lại quay về”, bà Anh kể, giọng trầm xuống.

Bà Trần Thị Hồng (70 tuổi), ngụ phường Bình Đức vừa dõi theo phần kêu số trên sân khấu vừa kể: “Lô tô show Phương Anh” trở lại sân khấu năm 2025, từng giúp bà đoạt giải cao trong một chương trình truyền hình. Mấy tháng trước, bà thấy bãi đất trống ở phường Long Xuyên “có duyên” với mình, nên xin lãnh đạo Ủy ban nhân dân phường tổ chức hằng đêm. Trong đó, có mấy trò chơi trẻ con như tàu lửa, câu cá, nhà hơi..., trò chơi ném phi tiêu cho người lớn, đặc biệt là sân khấu lô tô đầy sắc màu. “Vợ chồng tôi mua bán cháo bận rộn cả ngày, chiều tối ổng rảnh, chở tôi ra ngồi chơi vài ván lô tô cho vui. Lúc còn nhỏ, tôi cũng hay trốn ba má đi coi gánh hát, giờ ra đây ngồi nhớ lại ký ức xưa”.

Thành viên đoàn lô tô Phương Anh biểu diễn. Ảnh: GIA KHÁNH

“Nghề nào cũng có góc khuất, nhưng tôi muốn đoàn lô tô của mình “sạch sẽ”: Không có tệ nạn núp bóng, không có chuyện gian lận, chị em trong đoàn hỗ trợ nhau nương náu từng ngày. Thu nhập của nghề phụ thuộc vào lượng khách mỗi đêm. Không chỉ vì miếng cơm manh áo, mà còn vì một thứ khó gọi tên: Niềm vui được đứng trên sân khấu, được cất tiếng hát, được khán giả vỗ tay. Có đi hát, mọi người mới có động lực mua sắm quần áo, háo hức chờ mỗi đêm diễn, cảm thấy mình không bị thừa thãi trong thị trường lao động”, bà Phương Anh kể.

Hồi xưa, người chuyển giới phải gánh chịu nhiều ánh mắt kỳ thị. Ngày nay, tư tưởng thoáng hơn, mọi người xem cộng đồng LGBT là một phần quen thuộc của cuộc sống. Nhờ vậy, những gánh hát lô tô cũng được hoạt động xôm tụ, được cấp phép biểu diễn và có nguồn khán giả ổn định. Khoảng 100 khách đến xem thôi, chương trình đã được xem là thành công, tiếng nhạc lời ca rộn ràng hơn hẳn.

Chứng kiến nhiều thăng trầm của nghề, bà Bích Ngọc (65 tuổi), ngụ phường Long Xuyên chưa muốn “về hưu”, đêm nào cũng cầm xấp giấy lô tô mời chào khách. Từng “thành danh” trong gánh hát về làn hơi vọng cổ, đặc biệt là vở cải lương “Lá sầu riêng”, giờ bà Ngọc nhường sân khấu lại cho tốp trẻ, kỳ vọng cuộc đời của họ sẽ đỡ vất vả hơn mình. “Thế hệ đi trước chúng tôi chỉ muốn được nuôi bộ tóc dài thướt tha cũng khó, nói gì đến chuyện chuyển giới. Đi hát lô tô cũng là nghề chân chính, nhưng rày đây mai đó, tương lai không ổn định, gia đình ngăn cản cũng có lý do. Chỉ là, lỡ đam mê quá thì đành “theo lao” thôi”, bà Ngọc ngậm ngùi nói.

Lô tô vốn là trò chơi dân gian quen thuộc, qua thời gian đã trở thành một loại hình giải trí đặc trưng ở miền Nam. Những câu hô dí dỏm, chơi chữ, pha chút hài hước đời thường, khiến khán giả cười nghiêng ngả. “Con số gì đây, cờ ra con mấy”, “em đây bán trái sầu riêng nhưng em không bán tình duyên, con ba mươi nguyên”… dễ thuộc, dễ nhớ, hầu như ai cũng ngân nga theo được. Có lúc, người hát chuyển tải cả lòng mình vào câu hát đầy tâm trạng “Trời mưa trút sợi tơ lòng, mơ ai xa ngoài vạn dặm, hờn ai nước mắt đong sầu, biết tìm ai người tri ngộ…”.

Với người chuyển giới trong các đoàn lô tô, đây không chỉ là nghề, mà còn là không gian thể hiện bản thân. Họ không cần giấu mình, không cần e dè ánh nhìn phán xét. Trên sân khấu, họ là chính họ, rực rỡ, tự tin và đầy sức sống. Dù cực nhưng vui, có chị em, có sân khấu, có tiếng vỗ tay và có ánh mắt khán giả dõi theo. Đi qua những thăng trầm, gánh lô tô giờ đây không còn bó hẹp trong những bãi đất trống ven sông hay mùa hội chợ Tết. Dù ở đâu, cái chất miền Tây ấy vẫn chẳng hề mai một. Lô tô chính là bài ca về sự lạc quan, nơi nỗi buồn được gói lại trong những giai điệu rộn ràng, nơi những thân phận “trôi sông lạc chợ” tìm thấy nhau và tìm thấy chính mình.

Khi tôi viết những dòng này, gánh lô tô Phương Anh đã rời đi, để lại bãi đất trống quen thuộc. Bà Anh nói lời tạm biệt tôi và khán giả Long Xuyên, tiếp tục hành trình về các tỉnh miền Đông Nam Bộ, để tránh mùa mưa dai dẳng sắp tới ở miền Nam. Chuyến xe lăn bánh đến vùng đất mới, họ mang theo sân khấu dã chiến, mang theo giấc mơ nhỏ bé: Được hát, được sống, và được chấp nhận.

GIA KHÁNH