Nghị quyết 79-NQ/TW: Lực lượng dẫn dắt, lan tỏa cho toàn bộ nền kinh tế

Phóng viên Thông tấn xã Việt Nam đã có cuộc trao đổi với Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Hùng Cường, Viện trưởng Viện Thông tin Khoa học xã hội (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) về những nội dung trọng tâm của Nghị quyết mới vừa ban hành. Sau đây là nội dung trao đổi:

Thưa Phó Giáo sư, Nghị quyết 79 khẳng định vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước. Trong bối cảnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh hiện nay, yêu cầu đặt ra đối với doanh nghiệp nhà nước là gì?

Nghị quyết 79 nhấn mạnh rõ quan điểm chỉ đạo xuyên suốt là kinh tế nhà nước phải giữ vai trò tiên phong trong kiến tạo, dẫn dắt và mở đường cho quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Theo tôi, kinh tế nhà nước không chỉ thực hiện chức năng điều tiết, ổn định kinh tế vĩ mô mà còn cần tham gia trực tiếp vào việc cơ cấu lại nền kinh tế và xác lập mô hình tăng trưởng mới trong giai đoạn phát triển tiếp theo.

Với vị trí và vai trò chủ đạo, doanh nghiệp nhà nước tiếp tục được giao nhiệm vụ nắm giữ các lĩnh vực then chốt, các ngành, lĩnh vực có ý nghĩa nền tảng đối với sự ổn định và an toàn của nền kinh tế. Tôi cho rằng, yêu cầu hiện nay không chỉ dừng lại ở việc nắm giữ hay chi phối, mà quan trọng hơn là phải nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng vốn nhà nước và khai thác hiệu quả các nguồn lực được giao.

Trong bối cảnh chuyển đổi số và chuyển đổi xanh đang diễn ra mạnh mẽ, doanh nghiệp nhà nước cần thể hiện rõ vai trò tiên phong trong ứng dụng công nghệ, đổi mới phương thức quản trị và tổ chức sản xuất. Đây là yêu cầu cần thiết để doanh nghiệp nhà nước thực sự trở thành lực lượng dẫn dắt, tạo động lực lan tỏa cho toàn bộ nền kinh tế.

Bên cạnh đó, với lợi thế về quy mô, trình độ công nghệ, mạng lưới sản xuất, chuỗi cung ứng và thị trường sẵn có, doanh nghiệp nhà nước có điều kiện và trách nhiệm dẫn dắt các thành phần kinh tế khác cùng phát triển, đặc biệt là khu vực kinh tế tư nhân trong nước. Vai trò dẫn dắt này được thể hiện thông qua việc kết nối, tạo lập thị trường và mở rộng không gian tham gia cho doanh nghiệp tư nhân vào các mạng sản xuất và chuỗi cung ứng trong nước.

Việc nhấn mạnh vai trò này không phải là sự thay đổi về bản chất của doanh nghiệp nhà nước, mà là sự làm rõ và cụ thể hóa vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước trong điều kiện phát triển mới. Thông qua đó, khu vực kinh tế tư nhân trong nước có thêm cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, nâng cao mức độ chuyên môn hóa trong từng khâu sản xuất, từng công đoạn của chuỗi cung ứng, góp phần khắc phục những hạn chế nội tại và phát huy tốt hơn vai trò là động lực quan trọng của nền kinh tế.

Nghị quyết 79 đặt trọng tâm vào hoàn thiện thể chế, cơ chế quản lý vốn nhà nước và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nhà nước. Phó Giáo sư có thể cho biết những vướng mắc lớn nhất hiện nay là gì?

Từ thực tiễn nghiên cứu hoạt động của các doanh nghiệp nhà nước, đặc biệt là các doanh nghiệp đã và đang thực hiện cổ phần hóa, có thể thấy rằng một số quy định liên quan đến việc thực hiện quyền sở hữu và quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của hội đồng quản trị vẫn còn nhiều bất cập. Những quy định này khiến cơ cấu quản trị doanh nghiệp nhà nước trở nên phức tạp, chưa thực sự phù hợp với yêu cầu vận hành theo nguyên tắc thị trường và còn khoảng cách so với thông lệ quốc tế.

Một vấn đề nổi lên là việc phân định giữa chủ sở hữu và người được ủy quyền thực hiện quyền chủ sở hữu tại các tập đoàn, tổng công ty nhà nước chưa rõ ràng. Cùng với đó, vai trò kiểm tra, giám sát của cơ quan quản lý nhà nước trong một số trường hợp còn hạn chế, trong khi ở chiều ngược lại lại tồn tại tình trạng can thiệp khá sâu vào hoạt động sản xuất, kinh doanh cụ thể của doanh nghiệp. Trên cơ sở thực tiễn, điều này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyền tự chủ kinh doanh, làm giảm tính linh hoạt trong điều hành và ra quyết định của doanh nghiệp nhà nước.

Bên cạnh đó, phạm vi và quyền hạn trong thực hiện quyền tự chủ của doanh nghiệp nhà nước chưa được xác định một cách rõ ràng, dẫn đến tình trạng chồng chéo trong quản lý giữa các bộ, ngành và chính quyền địa phương. Những yếu tố này tạo thành các “nút thắt” về cơ chế, cản trở việc giải phóng và sử dụng hiệu quả nguồn lực đang nằm tại các tập đoàn, tổng công ty nhà nước, đồng thời làm giảm hiệu quả vận hành của khu vực doanh nghiệp nhà nước trong nền kinh tế thị trường.

Trong bối cảnh đó, việc chuyển từ cách tiếp cận “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, từ tư duy “kiểm soát” sang “quản trị hiện đại” là yêu cầu tất yếu. Ở góc độ cá nhân, tôi cho rằng đây là sự chuyển biến lớn trong tư duy quản trị, phù hợp với các chuẩn mực quốc tế, góp phần tạo môi trường hoạt động thông thoáng hơn cho các chủ thể tham gia nền kinh tế, giảm bớt các rào cản ngay từ đầu vào và huy động thêm nguồn lực cho phát triển.

Tuy nhiên, để cơ chế quản trị hiện đại thực sự phát huy hiệu quả, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế theo hướng minh bạch, rõ ràng, dễ dự đoán và ổn định; đồng thời nâng cao hiệu quả các công cụ quản trị và năng lực của đội ngũ thực thi từ cấp trung ương đến địa phương nhằm hạn chế rủi ro và bảo đảm quá trình chuyển đổi diễn ra an toàn, hiệu quả.