Giữ đất cho đồng bằng: Từ ứng phó bị động đến chủ động thích ứng - Bài 2: Dòng sông đổi dòng, đất bờ suy yếu

Đi dọc sông Hậu, sông Tiền rồi len vào rạch Ông Chưởng, bắc kênh Xáng những ngày đầu mùa mưa, chúng tôi gặp không ít đoạn bờ vừa được chống đỡ khẩn cấp bằng cọc tràm, bao đất. Có nơi mặt đường nứt toác, võng xuống sát mé nước, biển cảnh báo sạt lở dựng dọc các tuyến dân cư. Người miền Tây vốn quen sống cùng sông nước. Nhưng nhiều người nói rằng những dòng sông quê mình giờ không còn như trước nữa…

Dòng chảy đang thay đổi

Mùa nước nổi là phần ký ức rất riêng của người dân An Giang và vùng ĐBSCL. Nước từ thượng nguồn đổ về, tràn qua ruộng đồng, mang theo phù sa, cá tôm và cũng giúp dòng sông giảm bớt áp lực. Những cánh đồng ngập nước ngày ấy giống như khoảng đệm tự nhiên cho cả vùng đầu nguồn. Nhưng nhiều năm qua, đồng bằng dần quen với những ô đê bao khép kín để sản xuất lúa 3 vụ. Theo nhiều chuyên gia, việc ngăn lũ triệt để khiến đồng bằng mất dần không gian chứa nước tự nhiên. Nước không còn chỗ tràn vào đồng ruộng, dòng chảy bị dồn ép trong những lòng sông hẹp, làm gia tăng áp lực xói mòn lên bờ sông, bờ kênh.

Một đoạn sạt lở ở xã Vĩnh Thạnh Trung đang được gia cố tạm. Ảnh: THANH TIẾN

Ông Huỳnh Quốc Tịnh - Giám đốc Chương trình nông nghiệp và thực phẩm bền vững WWF - Việt Nam kiêm Điều phối viên vùng ĐBSCL cho rằng, đồng bằng đang chịu nhiều sức ép cùng lúc từ thủy điện thượng nguồn, biến đổi khí hậu, nước biển dâng và cả mô hình phát triển quá phụ thuộc vào các giải pháp công trình cứng. “Việc ngăn cấm dòng nước lũ đang bộc lộ nhiều vấn đề”, ông Tịnh nói.

Không chỉ mất không gian chứa nước tự nhiên, nhiều vùng sinh thái ngập nước cũng bị chia cắt bởi hệ thống đê bao, cống kiểm soát và các công trình hạ tầng. Những dòng sông vì thế không còn “khoảng thở” như trước. Nước mất chỗ tràn, dòng sông bắt đầu gánh hết sức ép, nguy cơ sạt lở ngày càng cao.

Ở vùng đầu nguồn An Giang, quy luật “bên bồi bên lở” cũng thay đổi nhanh hơn nhiều năm trước. Theo ông Lê Trà Bảo Khương - Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Vĩnh Thạnh Trung, có những nơi từng “bồi” ổn định nay chuyển sang sạt rất nhanh. “Dòng chảy bây giờ biến động mạnh hơn trước nhiều. Trên địa bàn xã có đoạn mới vài năm trước còn bồi thêm đất, giờ đã xuất hiện hàm ếch”, ông Khương cho biết.

Ông Nguyễn Đức Duy - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường nhận định nguyên nhân sạt lở ở An Giang trước hết đến từ nền đất trẻ, yếu, rất dễ bị xâm thực khi chịu tác động mạnh của dòng nước. Bên cạnh đó, nhiều tuyến sông lớn như sông Tiền, sông Hậu, sông Vàm Nao có dòng chảy đổi hướng liên tục, xuất hiện xoáy nước tại các đoạn cong hoặc nơi giao nhau giữa các nhánh sông, làm gia tăng nguy cơ khoét sâu chân bờ.

Trong danh sách 20 khu vực sạt lở được cảnh báo nguy hiểm của tỉnh, phần lớn đều liên quan đến đặc điểm địa chất yếu và sự biến động dòng chảy. Điển hình như khu vực đầu cồn cù lao Mỹ Hòa Hưng, từ năm 2018 đến nay đã xảy ra 8 vụ sạt lở tổng chiều dài khoảng 700m, ảnh hưởng 58 căn nhà. Đây là đoạn sông có dòng chảy mạnh, thường xuyên đổi hướng, trong khi nền đất cồn bãi khá yếu nên nguy cơ tiếp tục mất đất rất cao.

Tại rạch Ông Chưởng, từ năm 2022 đến nay ghi nhận 8 vụ sạt lở tổng chiều dài khoảng 300m, ảnh hưởng trực tiếp 13 hộ dân. Sở Nông nghiệp và Môi trường cảnh báo khu vực này có nguy cơ tiếp tục sạt lở do dòng nước chảy xiết qua các đoạn cong và mật độ dân cư sinh sống dày đặc ven rạch làm gia tăng tải trọng lên mái bờ.

Đồng bằng đang yếu dần từ bên trong

Không chỉ sạt lở, nền đất ở ĐBSCL cũng đang lún xuống từng năm. Thạc sĩ Nguyễn Hữu Thiện - chuyên gia nghiên cứu độc lập về sinh thái ĐBSCL nhiều lần cảnh báo rằng đồng bằng đang suy yếu từ bên trong. Theo ông Thiện, việc khai thác nước ngầm quá mức để phục vụ sản xuất, sinh hoạt đã dẫn đến tình trạng sụt lún đất nền với tốc độ nhanh gấp nhiều lần mực nước biển dâng. Nhiều nghiên cứu cho thấy tốc độ lún trung bình hiện từ 0,5 - 3cm mỗi năm, có nơi vượt 2,5cm.

Những năm gần đây, do tác động của các đập chặn dòng ở thượng nguồn sông Mekong làm cho lượng nước đổ về vùng hạ lưu ĐBSCL ngày càng ít, dẫn đến lượng phù sa bồi lắng quá nhỏ so với tốc độ sụt lún. Số liệu của Ủy hội sông Mekong cho thấy tải lượng phù sa mịn trên sông Mekong đã giảm gần một nửa so với trước đây. Khi nền đất suy yếu, cộng với lượng phù sa bồi đắp ngày càng ít, sự cân bằng địa chất tự nhiên của đồng bằng bị phá vỡ. Hệ quả là bờ sông ngày càng dễ tổn thương, nguy cơ sạt lở tăng cao.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, hoạt động khai thác cát lòng sông thiếu kiểm soát thời gian qua ở ĐBSCL, trong đó có An Giang cũng được xem là một trong những nguyên nhân làm gia tăng nguy cơ sạt lở. Việc hút cát quá mức khiến đáy sông bị hạ thấp, dòng chảy biến động mạnh hơn và tạo xoáy sâu vào chân bờ. Ở nhiều nơi, người dân vẫn thấy mặt sông hiền hòa mỗi ngày, nhưng dưới đáy sông, sự thay đổi đang diễn ra âm thầm.

Nhiều tuyến kênh ở An Giang hiện chịu áp lực lớn từ giao thông thủy. Tại bắc kênh Xáng, xã Tân An, ông Đỗ Văn Leo - Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Tân An cho biết ngoài nền đất yếu, sóng từ phương tiện thủy lưu thông dày đặc cũng là nguyên nhân trực tiếp khiến nhiều đoạn bờ ở xã tiếp tục sụt lở.

Tháng 5, trở lại rạch Ông Chưởng, đoạn qua xã Long Điền, nơi từng xảy ra vụ sạt lở lớn hồi năm ngoái, chỉ khoảng hơn 15 phút đứng bên bờ rạch, chúng tôi thấy hàng chục ghe hàng, sà lan chạy qua. Mỗi lần phương tiện tải trọng lớn ôm cua, sóng lại dội mạnh vào bờ. Những căn nhà ven rạch rung nhẹ theo từng đợt nước va. Một người dân sống lâu năm ở đây cho biết: “Hồi trước ghe tàu chưa nhiều như bây giờ. Từ khi sà lan, ghe tải trọng lớn chạy liên tục, đất ven sông cũng yếu thấy rõ”.

Áp lực từ hoạt động dân sinh cũng khiến nhiều tuyến sông, kênh thêm mong manh. Sở Nông nghiệp và Môi trường nhận định, nhiều khu vực ven sông trong tỉnh tập trung đông dân cư, nhà cửa, kho bãi, công trình giao thông xây dựng sát mép nước. Việc chất tải lớn lên bờ sông trong thời gian dài làm gia tăng nguy cơ sụt lún, sạt lở nhất là ở những nơi nền đất yếu.

Ánh nắng chiều dần buông xuống bên sông Hậu đoạn qua xã Khánh Bình. Ghe, tàu vẫn xuôi ngược. Nhìn từ xa, dòng sông ấy vẫn bình yên như bao năm nay. Nhưng với nhiều người dân sống ven sông, sự bình yên ấy giờ mong manh hơn trước rất nhiều. Sau thời gian dài oằn mình trước tác động của con người và biến đổi khí hậu, những dòng sông quê đang ngày càng “tổn thương”. Và cảm giác bất an giờ hiện hữu rõ hơn trong từng vết nứt ven bờ, từng tiếng đất rạn dưới nền nhà lúc nửa đêm.

(Còn tiếp)

MINH HIỂN - THANH TIẾN - THANH TÚ