Rác thải nông thôn: Trách nhiệm thuộc về ai?

Con kênh xáng chạy từ xã An Minh về xã Vân Khánh những ngày đầu mùa mưa không còn vẻ thông thoáng vốn có. Dòng nước đục ngầu, lững lờ mang theo từng mảng rác thải sinh hoạt dạt hai bên bờ. Túi nilon, chai nhựa quẩn quanh theo từng đợt sóng do ghe, xà lan chạy qua. Mỗi lần phương tiện lớn di chuyển, lớp rác bị xô dạt, có nơi tràn vào các miệng vuông tôm, ao cá ven kênh, khiến nguồn nước vốn đã yếu lại càng thêm ô nhiễm.

Không chỉ trên tuyến kênh lớn, tại con kênh nhỏ chạy dọc từ cầu Bào Môn về xã Tây Yên, tình trạng ô nhiễm còn hiện rõ đến xót xa. Dòng nước vốn đã ngả màu sậm nay càng đặc quánh bởi rác thải lềnh bềnh.

Những bịch rác sinh hoạt, có cái còn mới, có cái đã mục rã bị ném thẳng xuống kênh, trôi dạt rồi mắc kẹt vào từng bụi cỏ, gốc bần ven bờ. Chai nhựa, vỏ hộp xốp, túi ni lông quấn chặt vào nhau thành từng mảng lớn, bít cả lối chảy. Nắng lên, rác bốc mùi hôi nồng; mưa xuống, tất cả lại bị khuấy lên, lan rộng khắp dòng kênh.

Rác thải trôi lênh bềnh trên kênh chạy dọc từ cầu Bào Môn về xã Tây Yên.

Hệ lụy không dừng lại ở cảnh quan mà đã tác động trực tiếp đến sinh kế. Ông Nguyễn Văn Hai, ngụ ấp Cái Nước Ngọn, xã An Biên cho biết, để vào vuông tôm, ông phải đi vỏ máy qua đoạn kênh chỉ dài khoảng 500m nhưng nhiều hôm mất cả buổi.

Chiều một ngày đầu tháng 5/2026, lục bình cùng rác ni lông ken cứng kênh 3000 khiến việc di chuyển của ông Hai và người dân hết sức khó khăn. Di chuyển được chừng 200m, chân vịt máy của ông Hai không hoạt động do rác quấn chặt. Ông phải dừng lại, cúi xuống nước, dùng dao cắt từng mảng rác, mất gần 15 phút mới gỡ xong.

Lau mồ hôi, ông Hai nói: “Toàn là rác sinh hoạt vứt xuống kênh. Rác thải nhựa không phân hủy được thì chìm xuống đáy, ghe xuồng đi qua lại khuấy lên”. Ông Hai cho biết thêm, có hôm phải đợi tới gần 22 giờ, khi nước lớn đẩy lục bình tản bớt, ông mới có thể chạy ghe về nhà.

Không khó để nhận ra, một phần nguyên nhân xuất phát từ chính thói quen của người dân ven kênh. Ông N.P.H., sống gần dốc cầu thứ 11, ấp 2, xã An Minh nói: “Nhà tôi cũng xài xong vứt xuống kênh hà, trôi đi đâu thì trôi. Rác ở chỗ này là do chỗ khác tấp vô lâu ngày”.

Câu nói tưởng chừng vô tư ấy lại phản ánh một thực tế đáng suy ngẫm: Rác “từ đâu đó trôi về” nhưng thực chất mỗi gia đình đều góp một phần vào dòng chảy ô nhiễm ấy, dù vô tình hay cố ý.

Đoàn viên, thanh niên Chi đoàn ấp 2, xã An Minh ra quân thu dọn rác tại kênh xáng Thứ 11.

Trước thực trạng này, ông Ngô Văn Thừa, Bí thư Chi bộ, Trưởng ấp 11A, xã An Minh nói: “Mùa mưa đến, nhất là khi xà lan chạy qua kênh xáng Xẻo Rô đoạn qua hai địa bàn An Minh, An Biên, bịch ni lông nổi lên rất nhiều, vừa cản trở dòng nước, vừa ảnh hưởng trực tiếp đến nuôi trồng thủy sản. Vùng U Minh Thượng là vùng nuôi thủy sản chủ lực, nguồn nước rất quan trọng mà bị ô nhiễm như vậy thì bà con gặp nhiều khó khăn”.

Theo ông Thừa, cần có cơ chế tổ chức vớt rác thường xuyên trên các tuyến kênh, nhất là kênh xáng, để đảm bảo dòng chảy thông suốt, giữ nguồn nước sạch phục vụ nuôi trồng thủy sản lâu dài.

Thực tế, những nỗ lực xử lý đã được triển khai. Điển hình như Chi đoàn ấp 2, xã An Minh đã tổ chức ra quân thu gom, xử lý “điểm đen” rác thải tại bờ kênh xáng Thứ 11. Hàng chục đoàn viên tham gia vớt rác, phát quang, trả lại phần nào dòng chảy thông thoáng. Tuy nhiên, chính những người trong cuộc cũng thừa nhận, việc vớt rác hay ra quân xử lý chỉ mang tính nhất thời nếu ý thức người dân không thay đổi thì rác sẽ nhanh chóng quay trở lại.

Giữ gìn vệ sinh môi trường cần bắt đầu từ chính ý thức mỗi người dân.

Bí thư Chi đoàn ấp 2 Trần Quốc Nguyên cho rằng, để giải quyết căn cơ cần kết hợp nhiều giải pháp như tăng cường tuyên truyền thay đổi hành vi, đồng thời áp dụng chế tài xử phạt theo quy định đối với hành vi vứt rác không đúng nơi quy định; nghiên cứu lắp đặt camera tại các điểm nóng để “phạt nguội” như một số địa phương đã làm. Bên cạnh đó, cần vận động người dân xây dựng các mô hình xử lý rác tại chỗ như hố rác gia đình, lò đốt tập trung theo nhóm hộ, hạn chế tối đa việc xả thải trực tiếp ra kênh rạch.

Rác thải nông thôn không còn là câu chuyện nhỏ lẻ của từng hộ gia đình mà đã trở thành vấn đề môi trường, sinh kế và phát triển bền vững của cả cộng đồng. Khi mỗi người vẫn còn giữ thói quen “vứt đi cho trôi”, thì những dòng kênh sẽ còn tiếp tục oằn mình gánh rác. Và câu hỏi “trách nhiệm thuộc về ai?”, có lẽ câu trả lời bắt đầu từ chính ý thức mỗi người dân sống ven sông, ven kênh.

Bài và ảnh: AN LÂM