Thổ cẩm Khmer trước bài toán truyền nghề

Chị Neàng Chanh Đa Ty bên khung dệt thổ cẩm. Ảnh: PHƯƠNG LAN

Sắc màu phum sóc

Tiếp chúng tôi là chị Neàng Chanh Đa Ty (sinh năm 1992) - Chủ nhiệm Hợp tác xã Dệt thổ cẩm Khmer Văn Giáo. Dù còn trẻ, chị đã có nhiều năm gắn bó với nghề truyền thống của gia đình. Chị Đa Ty chia sẻ: “Gia đình tôi có truyền thống 4 đời làm nghề dệt thổ cẩm. Từ khi mới 10 tuổi, tôi đã tiếp xúc và phụ giúp gia đình những công đoạn nhỏ như nhuộm tơ, luộc tơ, bắt bông. Tiếng lạch cạch của khung cửi đã thấm vào máu, vào tâm hồn tôi từ lúc nào không hay”.

Tình yêu với nghề đã thôi thúc chị Neàng Chanh Đa Ty tìm cách đưa thổ cẩm Khmer đến gần hơn với thị trường hiện đại. Theo chị Đa Ty, điều làm nên giá trị của sản phẩm chính là sự công phu. Để hoàn thành một tấm thổ cẩm, người thợ phải trải qua 17 công đoạn, từ chọn tơ tằm ở Tân Châu, luộc, phơi, nhuộm màu tự nhiên đến lên khung và dệt hoàn thiện.

Nếu dệt hoa văn, độ khó tăng lên nhiều lần bởi đòi hỏi sự chính xác và kiên nhẫn trong từng đường tơ, mũi dệt. Một nghệ nhân lành nghề phải mất từ 3 - 4 ngày mới hoàn thành một tấm xà rông; người có tay nghề trung bình mất từ 7 - 10 ngày, còn người mới học nghề có thể mất cả tháng. Chính vì vậy, mỗi sản phẩm thổ cẩm truyền thống có giá từ 2 - 3,5 triệu đồng.

Ngồi bên khung cửi, bà Neàng Sóc Ly (64 tuổi), thành viên Hợp tác xã Dệt thổ cẩm Khmer Văn Giáo cần mẫn đưa từng sợi tơ qua lại. 4 năm gắn bó với hợp tác xã, bà xem nghề dệt như nguồn thu nhập phụ giúp gia đình. Nếu tập trung làm việc, mỗi tháng bà dệt được khoảng 3 tấm thổ cẩm. Sau khi trừ chi phí nguyên liệu, bà có thêm gần 4,5 triệu đồng. “Dệt thổ cẩm giúp tôi có thêm đồng ra, đồng vô phụ lo cho con cháu. Tuy nhiên, chúng tôi cũng khá buồn vì người trẻ tại địa phương nay không mặn mà nhiều với nghề truyền thống này!”, bà Sóc Ly cho biết.

Giữ lửa nghề truyền thống

Dù mang giá trị văn hóa đặc sắc, thổ cẩm Khmer vẫn đang đối mặt nhiều thách thức, nhất là bài toán nhân lực kế thừa và đầu ra sản phẩm. Là nghệ nhân đồng thời giữ vai trò Phó Chủ tịch Hội đồng quản trị Hợp tác xã Dệt thổ cẩm Khmer Văn Giáo, chị Neàng Chanh Ty (sinh năm 1983), ngụ xã An Cư gắn bó với nghề suốt 27 năm. Được mẹ truyền nghề từ năm 16 tuổi, chị được công nhận danh hiệu nghệ nhân dệt thổ cẩm vào khoảng năm 2015.

Theo chị Chanh Ty, toàn xã hiện chỉ còn khoảng 4 nghệ nhân dệt thổ cẩm. Hợp tác xã có 63 thành viên nhưng phần lớn đều trên 40 tuổi, nhiều người đã ngoài 60, thậm chí 70 tuổi. Đây là nỗi lo lớn đối với sự tồn tại của nghề trong tương lai.

Không chỉ trực tiếp sản xuất, chị Chanh Ty còn tham gia truyền nghề cho thế hệ trẻ. Đến nay, chị đã giảng dạy gần 20 lớp học dệt thổ cẩm do Nhà nước hỗ trợ kinh phí. Mỗi năm có khoảng một lớp đào tạo với khoảng 30 học viên tham gia. Để thành thạo nghề, học viên phải trải qua khoảng 4 tháng học tập liên tục. Từ những công đoạn cơ bản như xử lý tơ, lên khung, dệt chân cho đến kỹ thuật khó nhất là tạo hoa văn truyền thống của đồng bào Khmer đều đòi hỏi sự kiên trì và tỉ mỉ. “17 công đoạn dệt ra tấm thổ cẩm đều rất kỳ công và quan trọng như nhau”, chị Chanh Ty cho biết.

Bên cạnh việc bảo tồn nghề, Hợp tác xã Dệt thổ cẩm Khmer Văn Giáo chủ động tìm hướng mở rộng thị trường. Hiện nay, ngoài phục vụ du khách tham quan, trải nghiệm tại làng nghề, sản phẩm còn được tiêu thụ tại nhiều địa phương lân cận như xã An Cư, phường Châu Đốc... Hợp tác xã thường xuyên tham gia các hội chợ, triển lãm xúc tiến thương mại trong và ngoài tỉnh để quảng bá sản phẩm. Đồng thời, đẩy mạnh bán hàng trên các nền tảng số như Zalo, Facebook và TikTok nhằm tiếp cận khách hàng ở nhiều địa phương. Những nỗ lực này không chỉ góp phần tạo đầu ra cho sản phẩm mà còn mở thêm cơ hội để nghề dệt thổ cẩm Khmer thích ứng với xu hướng tiêu dùng hiện đại.

PHƯƠNG LAN