Hứng lũ ĐBSCL để dành mùa khô 2027 bị El Nino được không?

Đồng ruộng Hồng Ngự, Đồng Tháp được xả ngập trong mùa nước về - Ảnh: QUỐC VIỆT

Điều đó còn phụ thuộc vào lượng mưa trên lưu vực Mekong, tích nước ở hồ Tonlé Sap, vận hành các hồ chứa thượng nguồn và dòng chảy mùa khô. Nhưng cảnh báo El Nino mới của WMO là lý do chúng ta cần chuẩn bị cho kịch bản nguồn nước khó khăn trong mùa khô 2027.

Trả lại cho đồng ruộng một phần chức năng trữ nước

Trong bối cảnh đó, nước lũ Mekong hiện vẫn đang tràn về đồng bằng và dâng lên khá nhanh trong những ngày qua. Điều này gợi lên vấn đề: có thể giữ lại nhiều hơn lượng nước ngọt hiện có để chuẩn bị cho mùa khô sắp đến vốn có khả năng gay gắt?

Tứ giác Long Xuyên và Đồng Tháp Mười vốn là hai không gian trữ lũ tự nhiên quan trọng của ĐBSCL. Trước đây, nước lũ Mekong tràn vào những vùng trũng rộng lớn này, nằm lại trên đồng nhiều tháng rồi từ từ rút đi. Quá trình đó không chỉ mang phù sa và nguồn lợi thủy sản mà còn làm chậm dòng nước và giữ một lượng nước rất lớn trong môi trường.

Sự phát triển của hệ thống đê bao kiểm soát lũ triệt để đã giúp nhiều nơi sản xuất được ba vụ lúa mỗi năm. Nhưng đồng thời, hàng trăm nghìn hecta đồng ruộng dần bị tách khỏi chức năng chứa lũ.

Chăn trâu mùa nước về ở Long An - Ảnh: QUỐC VIỆT

Trong năm El Nino rất mạnh, cần xem lại bài toán đánh đổi này. Liệu có nên giảm một phần diện tích lúa vụ 3 để dành thêm không gian hứng lũ và trữ nước ngọt cho mùa khô 2027?

Thực tế, chúng ta đã có những nơi có thể bắt đầu. Tỉnh An Giang đã có kế hoạch cho gần 42.000ha đất sản xuất nông nghiệp đón nước lũ trong năm 2026, chủ yếu tại Tứ giác Long Xuyên và tây sông Hậu.

Quy mô tiềm năng có thể hình dung bằng một phép tính đơn giản: 1ha với lớp nước sâu 1m chứa khoảng 10.000m³. Như vậy, 50.000ha có dung tích khoảng 500 triệu m³; 100.000ha khoảng 1 tỉ m³. Đây là những con số đủ lớn để chúng ta nghiêm túc xem xét.

An Giang có khả năng trữ lại nước nhiều trong mùa nước đổ về hằng năm - Ảnh: QUỐC VIỆT

Người dân có thêm nguồn lợi thủy sản tự nhiên từ đồng ruộng ngập nước - Ảnh: QUỐC VIỆT

Chấp nhận giảm một phần sản lượng lúa để trữ nước ngọt trong diễn biến El Nino

Việc cho nước lũ vào ruộng lâu nay chủ yếu nhằm nhận phù sa, rửa đồng, cải tạo đất, giảm sâu bệnh hoặc tạo sinh kế mùa nước nổi. Sau đó, nước thường được tháo ra để chuẩn bị vụ đông xuân. Năm nay cần đặt thêm một mục tiêu chiến lược: trữ nước ngọt để giảm rủi ro hạn mặn trong mùa khô 2027.

Thay vì tháo nước khỏi đồng càng nhanh càng tốt để bắt đầu vụ tiếp theo, có thể chủ động giữ nước lâu hơn ở những nơi chưa cần xuống giống sớm, hoặc bỏ hẳn vụ thu đông, kể cả một phần diện tích lúa đông xuân ở một số nơi. Nói ngắn gọn, mục tiêu là làm chậm quá trình nước ngọt thoát đi khỏi đồng bằng.

Nghề nuôi cá nước ngọt phát triển mạnh ở An Giang để xuất khẩu - Ảnh: QUỐC VIỆT

Nếu một phần diện tích dự kiến sản xuất lúa được chuyển sang trữ lũ, sản lượng lúa năm 2026 sẽ giảm và người nông dân mất thu nhập từ vụ lúa đó. Trong năm bình thường, giá trị của vụ lúa thứ ba có thể được ưu tiên. Nhưng trong năm El Nino rất mạnh, cần so sánh giá trị số lúa bị giảm với giá trị của nguồn nước được giữ lại và những thiệt hại có thể tránh được đối với lúa đông xuân, cây ăn trái, cấp nước sinh hoạt, giao thông thủy và các hoạt động kinh tế khác nếu hạn và xâm nhập mặn trở nên nghiêm trọng.

Đó là việc đặt thu nhập từ nông nghiệp và an ninh nguồn nước trong cùng một bài toán, thay vì mặc nhiên cho rằng sản xuất thêm một vụ lúa là lựa chọn tốt.

Dù gì đi nữa, giảm bớt số vụ lúa trong năm cũng là xu hướng đang được khuyến khích. Không trồng lúa vụ 3 không có nghĩa là mất hết thu nhập trong thời gian đó. Thời gian qua, nhiều mô hình sinh kế mùa lũ đã được triển khai ở các vùng đầu nguồn cho thấy khả năng mang lại thu nhập cho người dân.

Nước lũ đang lên nhanh trên đồng ruộng xã Tràm Chim, Đồng Tháp. Dân địa phương đặt lưới bắt cá - Ảnh: TRẦN TRIẾT

Lợi ích vượt ngoài An Giang và Đồng Tháp

Chính phủ cần đóng vai trò điều phối một phương án trữ nước cho toàn vùng ĐBSCL, thay vì để từng tỉnh tự quyết định riêng rẽ. Cần xác định những vùng có khả năng trữ nước, lượng nước có thể giữ, thời gian giữ nước và lợi ích đối với nguồn nước mùa khô, đồng thời phối hợp vận hành các công trình thủy lợi lớn với việc trữ nước trên đồng.

Trung ương cũng cần có cơ chế chia sẻ chi phí. Nếu xã hội cần ruộng của người nông dân để cung cấp không gian trữ nước cho cả vùng, thì không thể yêu cầu người nông dân tự chịu toàn bộ mất mát thu nhập do không sản xuất vụ ba.

Trước mắt, có thể hỗ trợ trực tiếp cho các diện tích tham gia chương trình. Về lâu dài, có thể nghiên cứu một cơ chế chi trả cho dịch vụ trữ và điều tiết nước, trong đó người dân và địa phương cung cấp không gian chứa nước được bù đắp tương xứng với lợi ích họ tạo ra cho toàn vùng.

Mùa nước về thì ĐBSCL ngập nước, nhưng cứ sang mùa khô lại lo ngay hạn mặn xâm nhập. Cần nghiên cứu giữ lại nước - Ảnh: QUỐC VIỆT

Sớm trữ nước khi đang có nước

Trước một El Nino "siêu" mạnh được WMO dự báo gần như chắc chắn kéo dài đến đầu năm 2027, Chính phủ cần cùng An Giang và Đồng Tháp khẩn trương xem xét một phương án quyết liệt hơn bình thường: chủ động dành thêm không gian ở vùng đầu nguồn để hứng và trữ nước lũ, kể cả chấp nhận giảm một phần diện tích và sản lượng lúa.

Không phải toàn bộ nước trữ được sẽ còn lại đến cuối mùa khô. Nhưng nước được giữ thêm một tháng, hai tháng hay ba tháng đều có giá trị đối với tăng cường độ ẩm đất, nguồn nước kênh rạch và khả năng chủ động nguồn nước khi mùa khô bắt đầu.

Không phải nơi nào cũng thích hợp để trữ lũ. Hai tỉnh An Giang và Đồng Tháp cần rà soát các ô bao ở Tứ giác Long Xuyên, tây sông Hậu, vùng đầu nguồn sông Tiền, sông Hậu và Đồng Tháp Mười, ưu tiên những nơi chưa xuống giống thu đông hoặc có thể chủ động ngưng vụ với chi phí kinh tế thấp.

Có thể sử dụng những vùng đã dự kiến hứng lũ làm thí điểm quy mô lớn, đo lượng nước vào, lượng nước ra và lượng nước còn lại sau 30, 60 và 90 ngày. Chúng ta cần biết một mét khối nước đưa vào đồng tháng 9 sẽ còn lại bao nhiêu trong hệ thống vào tháng 11, tháng 12 và tháng 1.

Nếu kết quả tốt, có thể mở rộng diện tích trữ nước trong những năm El Nino hoặc những năm dự báo hạn mặn nghiêm trọng sau này.

Đồng bằng sông Cửu Long phải được sớm chuẩn bị ứng phó cho mùa hạn mặn 2027 trong diễn biến El Nino - Ảnh: QUỐC VIỆT

Theo Tuoitre.vn