Khai phóng sức mạnh di sản bằng công nghệ

Di tích Gò Cây Thị A nằm giữa cánh đồng xã Óc Eo. Ảnh: GIA KHÁNH

Gần như đội ngũ làm báo An Giang đều đã từng đặt chân đến Khu di tích Văn hóa Óc Eo - Ba Thê, khu vực núi Ba Thê, xã Óc Eo. Đây là di chỉ khảo cổ quan trọng gắn liền với Vương quốc Phù Nam xưa, có niên đại từ thế kỷ thứ I - VI. Văn hóa Óc Eo không chỉ là niềm tự hào của vùng đất An Giang hay khu vực Tây Nam Bộ mà là một thực thể di sản mang tầm vóc quốc tế, từng là một vương quốc thịnh vượng, một “trạm trung chuyển” quan trọng nhất của con đường tơ lụa trên biển, nối liền Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Ngô Văn Doanh, những gì chúng ta tìm thấy tại Óc Eo không đơn thuần là câu chuyện của gạch đá vô tri mà là sự xác lập đanh thép về chủ quyền lịch sử của vùng đất Nam Bộ - một mảnh hồn cốt không thể tách rời của văn hóa Việt Nam. Óc Eo không chỉ là một danh xưng khảo cổ, nó là hiện thân của Vương quốc Phù Nam hùng mạnh với mạng lưới đô thị và thương cảng tầm cỡ. Theo Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, từ những di chỉ khảo cổ, chúng ta có thể thấy di sản Óc Eo nổi lên 3 đặc trưng cơ bản: Tính độc bản, bởi đây là thương cảng quốc tế Đông - Tây đầu tiên trên biển của khu vực; tính hệ thống, là sự kết hợp giữa kỹ thuật thủy lợi, nghệ thuật kiến trúc và tôn giáo; tính kế thừa, là bài học về thích ứng môi trường cho phát triển bền vững.

Hiện, khu di tích đang đối mặt với những thách thức lớn từ biến đổi khí hậu, quá trình đô thị hóa, xung đột giữa bảo tồn và phát triển dân sinh, sự nghèo nàn về sản phẩm du lịch, công tác truyền thông… Để giải quyết bài toán đặt ra, cơ quan chức năng đang dốc toàn lực thực hiện công tác bảo tồn nhằm gìn giữ tính nguyên bản của một nền văn minh rực rỡ. Đây không chỉ là cuộc chạy đua khốc liệt với sự phong hóa của thời gian mà còn là hành trình giải mã tầng nấc của những ký ức đã ngủ yên dưới lòng đất hàng ngàn năm. Tuy nhiên, nếu bảo tồn vật lý là điều kiện cần, thì bảo tồn số là điều kiện đủ để “vĩnh cửu hóa” di sản, là chìa khóa mở cánh cửa đã bị khóa chặt, đưa Óc Eo chạm đến tương lai một cách trọn vẹn nhất.

Từng gắn bó với công tác báo chí địa phương, giữ vai trò Phó Tổng Biên tập Báo An Giang (trước sáp nhập), nghiên cứu sinh Nguyễn Hoàng Anh Tuấn trăn trở: “Theo dõi các trang tin điện tử và báo của địa phương, từ khóa “Óc Eo” thường xuất hiện trong các báo cáo định kỳ về quản lý nhà nước hơn là trong các chuyên mục về trải nghiệm du lịch văn hóa hay diễn giải di sản cho các đối tượng du khách trẻ. Các thuật ngữ như “văn hóa khảo cổ”, “nền móng kiến trúc”, “tầng văn hóa”… được dùng dày đặc. Các dòng nội dung hiện có chủ yếu tập trung vào việc đưa tin sự kiện: Các đợt khai quật khảo cổ mới, đón tiếp các đoàn lãnh đạo… Đây là lối truyền thông tuyến tính một chiều, nó chỉ đáp ứng nhu cầu thông tin bề nổi mà chưa tạo ra được sự tương tác hoặc khơi gợi nhu cầu khám phá của công chúng”.

Theo các nhà nghiên cứu, Óc Eo bản chất là di sản “dưới lòng đất”, rất khó hình dung bằng mắt thường, do vậy, việc thiếu các nội dung mang tính diễn giải thông qua câu chuyện (storytelling) sẽ khiến du khách khó tiếp cận. Chẳng hạn, thay vì kể câu chuyện về một thương nhân Ấn Độ giao thương tại cảng thị Óc Eo như thế nào, truyền thông chỉ tập trung mô tả kích thước và chất liệu của đồng tiền vàng hay hạt chuỗi. Trên các nền tảng TikTok, YouTube, Facebook… nội dung về Óc Eo rất nghèo nàn hoặc mang tính tự phát, đôi khi thông tin còn chưa được kiểm chứng rõ ràng. Khi tìm kiếm từ khóa “Du lịch Óc Eo” trên các nền tảng video ngắn (TikTok/Reels), kết quả trả về đa phần là video quay phong cảnh Ba Thê sơ sài, thiếu video đồ họa phục dựng hoặc giải mã bí ẩn - những thứ vốn là “đặc sản” thu hút thế giới số hiện nay. Đó là sự đứt gãy trong chiến lược truyền thông đa hội tụ.

Theo nhóm nghiên cứu, để tháo gỡ những “điểm nghẽn” và khai phóng sức mạnh của di sản Óc Eo - Ba Thê, thay vì chỉ giới thiệu một di tích khảo cổ, chúng ta cần định vị lại Óc Eo - Ba Thê là “Giao điểm của những nền văn minh cổ đại”. Thông điệp này phải được sử dụng xuyên suốt trên mọi nền tảng, từ báo chí chính thống đến mạng xã hội nhằm xây dựng một giá trị văn hóa độc bản và niềm tin vững chắc nơi cộng đồng.

Cùng với đó, cần xây dựng cơ sở dữ liệu số dựa trên hệ thống thông tin địa lý (GIS). Mỗi hiện vật, mỗi nền móng gạch cần được gắn “mã định danh” kèm tọa độ chính xác và mô hình 3D độ phân giải cao. Đây không chỉ là tài liệu phục vụ nghiên cứu mà còn là kho lưu trữ “đóng băng” hiện trạng, đảm bảo tính nguyên bản để phục dựng chính xác di tích nếu xảy ra sự cố phong hóa hoặc hư hại theo thời gian. “Chúng ta đang đứng trước ngưỡng cửa lịch sử khi hồ sơ Di sản thế giới về Óc Eo đang ở giai đoạn nước rút. Đừng để Óc Eo chỉ là những “hố gạch vụn” trong mắt công chúng. Hãy dùng sức mạnh công nghệ để chắp cánh cho di sản này bay cao, khẳng định vị thế bản sắc dân tộc và trường tồn với thời gian”, ông Nguyễn Hoàng Anh Tuấn gửi gắm.

GIA KHÁNH