Giữ đất cho đồng bằng: Từ ứng phó bị động đến chủ động thích ứng - Bài cuối: Giữ đất bằng tư duy mới

Các tuyến đường sạt lở được cảnh báo cho người dân biết. Ảnh: THANH TIẾN

Trở lại tuyến bắc kênh Vịnh Tre, ấp Mỹ An, xã Vĩnh Thạnh Trung, chúng tôi thấy nhiều người đang đóng cừ tràm để gia cố đoạn bờ kênh vừa sạt lở hồi tháng 4. Nhiều hộ dân chuẩn bị sẵn phương án di dời nếu sạt lở tái diễn. Đứng gần bờ kênh, anh Trần Văn Trường, ngụ ấp Mỹ An, xã Vĩnh Thạnh Trung chậm rãi nói: “Sạt lở xảy ra ngay trước nhà, khiến tôi lo lắng. Khi cần di dời theo khuyến cáo của chính quyền thì chúng tôi cũng nhanh chóng làm theo”.

Không riêng anh Trường, nhiều người dân sống ven sông ở An Giang đang dần thay đổi cách nghĩ. Bà con không còn giữ tâm lý bám mép sông bằng mọi giá, mà bắt đầu chủ động thích ứng với biến động của dòng nước. Sự thay đổi ấy cũng diễn ra trong cách ứng phó sạt lở của tỉnh.

Chủ động thích ứng, xử lý kịp thời

Nhiều năm trước, mỗi khi xảy ra sạt lở, cách ứng phó quen thuộc của các địa phương thường là gia cố tạm như đóng cừ tràm, thả rọ đá, dùng lưới B40, bao đất để giảm tác động của dòng chảy vào bờ rồi tiếp tục theo dõi. Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, thời gian qua tỉnh đầu tư gần 88km kè sông, kênh, rạch để bảo vệ khu dân cư và hạ tầng. Những công trình này góp phần giữ ổn định nhiều tuyến bờ xung yếu, giảm thiệt hại cho người dân.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy nếu chỉ xử lý từng điểm sạt lở bằng công trình cứng thì rất khó theo kịp diễn biến ngày càng khó lường của dòng chảy, sạt lở đất bờ. Vì thế, An Giang đang chuyển dần từ cách xử lý đơn lẻ sang tiếp cận tổng thể hơn, kết hợp giữa giải pháp công trình và phi công trình theo tinh thần Kết luận số 26-KL/TW của Bộ Chính trị về phòng, chống sụt lún, sạt lở, hạn hán, mặn xâm nhập vùng đồng bằng sông Cửu Long giai đoạn 2026 - 2035.

Theo ông Nguyễn Đức Duy - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường, tỉnh đang triển khai đồng thời các giải pháp trước mắt và lâu dài. Trong đó, ưu tiên hàng đầu vẫn là đảm bảo an toàn tính mạng người dân tại các khu vực nguy hiểm. “Khi xảy ra sự cố, địa phương thực hiện phương châm “4 tại chỗ”, huy động lực lượng, vật tư để xử lý ngay từ đầu. Đồng thời, sơ tán dân, di dời tài sản, khoanh vùng nguy hiểm và theo dõi chặt diễn biến sạt lở”, ông Nguyễn Đức Duy nói.

Việc di dời dân khỏi vùng nguy cơ sạt lở cao đang được xem là giải pháp bắt buộc, thay vì cố giữ bằng mọi giá những dải đất đã quá yếu. Trong nhà của nhiều người dân ở ấp Tân Hậu A1, xã Tân An hiện những giấy tờ quan trọng, quần áo và vật dụng cần thiết luôn được bà con gom gọn để có thể di dời bất cứ lúc nào nếu xuất hiện vết nứt mới. Ông Đỗ Văn Leo - Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Tân An cho biết xã đã phối hợp ngành chuyên môn quan trắc đáy sông, theo dõi diễn biến dòng chảy, đồng thời, chủ động phương án di dời dân khi cần thiết. “Mục tiêu của xã là phòng ngừa từ sớm, xử lý kịp thời và từng bước bố trí người dân đến nơi ở an toàn hơn”, ông Leo nói.

Ở nhiều khu vực ven sông khác, tinh thần chủ động thích ứng cũng bắt đầu hình thành. Nhiều nơi, người dân trồng tre, tràm, bần, cỏ để giữ đất bờ. Ngành chuyên môn cũng đang số hóa các điểm cảnh báo sạt lở trên hệ thống trực tuyến để người dân chủ động theo dõi. Đồng thời, tăng cường theo dõi diễn biến dòng chảy, điều tiết giao thông thủy ở khu vực tàu ghe lưu thông dày đặc; xử lý khai thác cát trái phép và kiểm soát tình trạng xây dựng nhà ở ven sông, kênh, rạch.

“Thuận thiên” là hướng đi lâu dài

Đánh giá nguyên nhân gây sạt lở bờ sông thời gian qua, nhiều chuyên gia cho rằng để giữ đất, giữ sức sống lâu bền cho đồng bằng, điều quan trọng là phải thay đổi cách ứng xử với tự nhiên theo hướng hài hòa, thuận thiên. Thạc sĩ Nguyễn Hữu Thiện - chuyên gia nghiên cứu độc lập về sinh thái đồng bằng sông Cửu Long phân tích, nhiều năm qua đồng bằng gần như chỉ tập trung vào các giải pháp công trình cứng. Trong khi đó, nước lũ bị ngăn lại, dòng chảy bị dồn ép trong những lòng sông hẹp khiến áp lực xói lở lên bờ sông ngày càng lớn. Muốn giảm sạt lở lâu dài thì không thể chỉ dựng thêm kè bê tông, mà cần trả lại không gian cho nước, phục hồi khả năng tự điều tiết của hệ sinh thái.

Tinh thần ấy cũng là định hướng được nhấn mạnh trong Kết luận số 26-KL/TW của Bộ Chính trị, tiếp nối việc thực hiện Nghị quyết số 120/NQ-CP của Chính phủ với quan điểm “thuận thiên” là hướng đi lâu dài cho đồng bằng sông Cửu Long. Nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Minh Hoan cho rằng An Giang cũng như các tỉnh, thành phố trong vùng không thể tiếp tục phát triển bằng tư duy “khai thác bằng mọi giá”, mà phải chuyển sang “thuận thiên”. “Những vấn đề của đồng bằng không thể giải quyết theo cách cục bộ. Một giải pháp nếu chỉ có lợi cho nơi này nhưng gây hệ lụy cho nơi khác sẽ làm rủi ro chung lớn hơn. Không thể làm chỗ này mà hại chỗ khác”, ông Lê Minh Hoan nói.

Ở An Giang, tư duy “thuận thiên” đang dần hiện rõ hơn trong nhiều định hướng mới. Bên cạnh các giải pháp khẩn cấp, tỉnh tập trung thực hiện nhiều giải pháp công trình và phi công trình. Theo ông Nguyễn Đức Duy, An Giang đang xây dựng đề án khảo sát tổng thể hiện trạng sạt lở giai đoạn 2026 - 2030 nhằm đánh giá nguyên nhân, phân vùng nguy cơ và xây dựng lộ trình xử lý theo thứ tự ưu tiên. Đối với các khu vực sạt lở đặc biệt nguy hiểm, An Giang đang đề xuất Trung ương hỗ trợ đầu tư nhiều dự án kè quy mô lớn. Tỉnh dự kiến triển khai 20 công trình kè, với tổng chiều dài hơn 27km, kinh phí khoảng 4.485 tỷ đồng. Nhiều tuyến sạt lở cấp bách tại bờ sông Hậu, rạch Ông Chưởng, kênh Rạch Giá - Long Xuyên đang được ưu tiên xử lý nhằm bảo vệ khu dân cư, giao thông và hạ tầng trọng điểm. Cùng với xây dựng kè, tỉnh sẽ nghiên cứu mở các tuyến đường tránh, tịnh tiến tim đường hoặc xây dựng tuyến dân cư lùi sâu vào bên trong ở những khu vực không còn ổn định lâu dài.

Thực hiện các nhóm giải pháp phi công trình lâu dài, tỉnh chú trọng phục hồi hệ sinh thái tự nhiên nhằm giảm áp lực lên dòng chảy. Nhiều địa phương được khuyến khích phục hồi đất ngập nước và tăng khả năng giữ nước tự nhiên của đồng bằng. Từ hiệu quả ban đầu thực hiện tại rừng tràm Trà Sư, An Giang đang tham vấn mở rộng giai đoạn mới của dự án Mekong NbS giai đoạn 2026 - 2029 trên diện tích hơn 5.830ha rừng, đất ngập nước và vùng sinh thái lũ ở khu vực Tứ giác Long Xuyên.

Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Ngô Công Thức cho biết: “Tỉnh đang tập trung bảo tồn và phục hồi các hệ sinh thái then chốt như đất ngập nước nội địa, rừng tràm, hệ sinh thái sông thông qua các giải pháp dựa vào thiên nhiên để giảm rủi ro thiên tai và tăng khả năng chống chịu cho cộng đồng. Cùng với đó là chuyển đổi mô hình sinh kế theo hướng thuận thiên, bền vững hơn thay vì khai thác tài nguyên theo chiều rộng như trước đây”.

Nắng tháng 5 vẫn gay gắt trên tuyến bắc kênh Vịnh Tre, những cọc tràm mới đóng vẫn nối dài dọc mé nước. Anh Trường nhìn dòng nước dưới kênh đang chảy rồi nói: “Nhiều hộ dân đã quen với chuyện luôn chuẩn bị sẵn phương án di dời khi nước đổi dòng, sạt lở bờ kênh”.

Sau nhiều năm chống chọi với sạt lở, An Giang đang dần chuyển từ ứng phó bị động sang chủ động thích ứng, tôn trọng quy luật tự nhiên để giữ đất, giữ sinh kế và để những dòng sông vẫn còn chảy giữa những mùa no ấm.

MINH HIỂN - THANH TIẾN - THANH TÚ